Anja Meulenbelt In haar memoires behandelt deze feministe allerlei sociaal-maatschappelijk thema’s waar ze zich voor heeft ingezet. Daarbij reflecteert ze hoe het er nu voor staat ten opzichte van vroeger. Sommige dingen blijken niet veranderd.
Toen De schaamte voorbij in 1976 voor het eerst werd uitgegeven, werd feministische schrijfster Anja Meulenbelt (1945) in één klap beroemd. Het boek wordt vaak omschreven als een autobiografische roman, en geeft een diep persoonlijk beeld van Meulenbelts leven; van haar bewogen jeugd tot haar ontplooiing binnen de Nederlandse vrouwenbeweging in de jaren zeventig. Nu is het boek een feministische klassieker, waarvan de tweeëntwintigste druk dit jaar is verschenen. Daarnaast verscheen een nieuw werk van Meulenbelt: Niet van gisteren, waarin ze terugblikt op zowel De schaamte voorbij als op haar lange carrière, en inzichten uit de afgelopen vijftig jaar in verband brengt met gebeurtenissen van vandaag.
De schaamte voorbij is heruitgegeven met een nieuw voorwoord van de auteur, maar is verder hetzelfde gebleven. Weliswaar is in de nieuwe druk de spelling iets veranderd (‘feministies’ is nu ‘feministisch’), maar de boodschap is onveranderd: het persoonlijke is politiek.
De jonge Anja Meulenbelt zoals ze in het boek naar voren komt, maakt heftige dingen mee: ze raakt in de vroege jaren zestig op zestienjarige leeftijd zwanger, trouwt noodgedwongen met de vader van het kind en belandt in een gewelddadig huwelijk. Als ze na drie jaar weet te ontsnappen, volgt een worsteling op allerlei gebieden: financieel, in de liefde, als alleenstaande werkende moeder in een mannenwereld. Het boek maakt duidelijk dat deze persoonlijke uitdagingen niet op zichzelf bestonden: ze werden door heel veel vrouwen gedeeld. In de tweede feministische golf werden deze problemen, mede dankzij De schaamte voorbij, onderdeel van het maatschappelijk debat. De invloed hiervan valt eigenlijk niet te overschatten. Daarnaast staan er ook veel grappige en ontroerende passages in het boek, gebaseerd op Meulenbelts ervaringen. Het vormt dan ook een onmisbaar beeld van een voorbije tijd, en van een vrouwenbeweging die ten grondslag ligt aan de huidige: kijk maar naar de recente terugkeer van feministische actiegroep Dolle Mina.
Zo vernieuwend als toen is De schaamte voorbij natuurlijk niet meer; in de afgelopen vijftig jaar is er veel ten goede veranderd. Abortus is in Nederland nu bijvoorbeeld veilig en toegankelijk (hoewel het nog steeds in het wetboek van strafrecht staat en regelmatig gestigmatiseerd wordt). Verkrachting is inmiddels ook een misdrijf als dader en slachtoffer met elkaar getrouwd zijn (sinds 1991!). Deze concrete vooruitgang, die we te danken hebben aan de onvermoeibare inzet van feministen als Meulenbelt, herinnert ons eraan dat het er nog niet zo lang geleden een stuk slechter voorstond met de vrouwenrechten in Nederland.
In het licht van deze ontwikkelingen is het dan ook extra confronterend dat sommige passages in De schaamte voorbij vandaag geschreven hadden kunnen zijn. Beschrijvingen van mannelijk geweld en de angst daarvoor zijn voor vrouwen van nu bijvoorbeeld nog net zo herkenbaar. Meulenbelt schrijft bijvoorbeeld over hoe ze over straat liep en werd lastiggevallen door een man die uiteindelijk een baksteen naar haar gooide. Nu we zeer recent weer zijn geconfronteerd met de soms dodelijke gevolgen van geweld tegen vrouwen, na de moord op de 17-jarige Lisa in Amsterdam, wordt duidelijk hoe zorgelijk het is dat feministen al ruim een halve eeuw aandacht moeten vragen voor dezelfde kwesties.
Zulke verbanden tussen heden en verleden worden uitvoerig besproken in Meulenbelts nieuwe boek Niet van gisteren. Geweld tegen vrouwen is namelijk niet het enige probleem dat ondanks langdurig activisme hardnekkig blijft voortbestaan. Ook racisme en klassenongelijkheid zijn al decennialang een bron van misstanden. Meulenbelt legde onlangs in een interview met Het Parool uit dat ze haar meest recente boek heeft geschreven „om te vertellen waar we vandaan komen, wat er is veranderd, waar we ons in vergist hebben en waar we nu tegenaan botsen”. Dit klinkt breed, en dat is het ook. Het boek, met als ondertitel „memoires, maar dan anders”, lijkt nog het meest op een persoonlijk gemotiveerde essaybundel over een groot scala aan onderwerpen.
In ieder essay bespreekt Meulenbelt een sociaal-maatschappelijk thema waar ze zich al decennialang voor inzet, en reflecteert op hoe het er nu voor staat ten opzichte van vroeger. Een van de belangrijkste ontwikkelingen is het onder witte feministen groeiende besef dat verschillende vormen van onderdrukking, bijvoorbeeld racisme en seksisme, elkaar beïnvloeden en versterken (dit wordt intersectionaliteit genoemd). Zo toont Meulenbelt in één van de essays aan dat racisme en seksisme een giftige combinatie vormden in de haatcampagne tegen politica Sylvana Simons, bij wier partij BIJ1 de schrijfster nauw betrokken was. In een ander essay beargumenteert ze dat zowel islamofobie als seksisme een rol spelen in vooroordelen over vrouwen die ervoor kiezen om een hijab (hoofddoek) te dragen. Deze kwesties worden steeds verbonden aan Meulenbelts eigen ervaringen als activist, waardoor Niet van gisteren nooit te abstract wordt.
Dit maakt het boek geschikt voor een grote verscheidenheid aan lezers, die het niet met alles eens hoeven te zijn. Meulenbelts luchtige stellingname over seksuele voorkeuren ging mijzelf bijvoorbeeld wat te ver. Er is een passage waarin ze de diversiteit van seksuele voorkeuren illustreert met als voorbeeld Robert Vuijsjes roman Alleen maar nette mensen, waarin de hoofdpersoon alleen maar op Afro-Surinaamse vrouwen uit de Bijlmer valt. Meulenbelt gaat verder niet in op de problematische dimensie daarvan: de racistische seksualisering waar vrouwen van kleur regelmatig mee te maken krijgen. In een boek als Niet van gisteren, waarin sociale rechtvaardigheid en het aankaarten van vooroordelen zo’n belangrijke rol spelen, was dat wel handig geweest.
Meulenbelt meent echter nergens de waarheid in pacht te hebben, en staat open voor debat. In Niet van gisteren beschrijft ze onder andere hoe ze het eens ‘aan de stok’ had met Sander Schimmelpenninck over de wenselijkheid van voltijdsbanen voor jonge ouders (hij was voor, zij tegen). Hierbij verdedigt ze haar eigen standpunt, zonder haar tegenstander zwart te maken. Deze overtuiging dat het bewustwordingsproces bijna even belangrijk is als de uiteindelijke conclusie getuigen van een enorme dosis ervaring en realisme.
In De schaamte voorbij én Niet van gisteren zijn activisme en maatschappelijk bewustzijn voortdurend in ontwikkeling, en dat is maar goed ook. Bijzonder is ook dat Meulenbelt haar eigen leerproces blijft benadrukken: ze schrijft expliciet dat zijzelf nog steeds aan het bijleren is (daar kunnen sommige jongere feministen nog wat van opsteken). Niet van gisteren biedt hierdoor ook een inkijkje in de indrukwekkende loopbaan van Meulenbelt als schrijver en activist. Tussen beide boeken schreef ze tientallen andere boeken over uiteenlopende thema’s gerelateerd aan sociale rechtvaardigheid. Veel ervan gaan over feminisme, maar Meulenbelt maakt zich bijvoorbeeld ook al dertig jaar sterk voor de Palestijnen in Gaza. Daarnaast was ze jarenlang Eerste Kamerlid voor de SP. Om recht te doen aan haar complete gedachtegoed zou een boek op zichzelf nodig zijn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC