Als het aan Donald Trump ligt, schieten zijn Europese Navo-bondgenoten Russische gevechtsvliegtuigen die hun luchtruim schenden gewoon neer. Maar er zijn een aantal stappen die Navo-landen nemen voor ze overgaan tot ‘interceptie’. ‘Als het echt spannend wordt, is er geen tijd voor politiek overleg.’
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Een onomwonden ‘ja’, zo was dinsdag het antwoord van de Amerikaanse president Trump op de vraag of Navo-landen Russische gevechtsvliegtuigen moeten neerschieten die hun luchtruim binnenvliegen. Een dag eerder had de Poolse buitenlandminister Radoslaw Sikorski Rusland al een waarschuwing gegeven: ‘Ga niet lopen janken als er opnieuw een raket of vliegtuig zonder toestemming ons luchtruim binnendringt (...) en wordt neergehaald.’
De toon van de Navo richting Rusland is verhard na wat lidstaten zien als ‘provocerende’ Russische acties aan de oostflank van het bondgenootschap. Eerst vlogen er drones boven Polen en Roemenië, daarna betraden Russische MiG-gevechtsvliegtuigen ongeoorloofd het Estse luchtruim.
Tot gewapend ingrijpen heeft dat nog niet geleid. Gevechtsvliegtuigen van de Navo konden de Russische MiGs onderscheppen en uit het luchtruim escorteren. Wanneer zou volgens procedures van de Navo het neerhalen van vijandelijke vliegtuigen wel op tafel komen te liggen?
De eerste fase vindt plaats in het zogeheten Combined Air Force Operations Center (CAOC) van de Navo, legt de Leidse hoogleraar oorlogsstudies en voormalig F-16-vlieger Frans Osinga. Voor Estland en het hele noordelijke gebied boven de Alpen is dat het CAOC in het Duitse plaatsje Uedem. Daar komen meldingen binnen, bijvoorbeeld van satellieten of radarvliegtuigen, over vliegtuigen die zich boven Navo-gebied bevinden terwijl ze daar niet mogen zijn.
In het CAOC worden de risico’s beoordeeld. Osinga somt op: ‘Om wat voor type vliegtuig gaat het, vliegt het in de richting van militaire of civiele infrastructuur, zou het een vergissing kunnen zijn, staan de transponders aan, reageert het op radiocontact?’ Op basis daarvan wordt besloten of er vliegtuigen in actie moeten komen.
Bij de Russische MiGs die Ests luchtruim binnenvlogen stonden bijvoorbeeld de transponders uit – ‘niet bepaald vriendelijk gedrag’, aldus Osinga. Alertheid is in zo’n geval altijd geboden; de Russische toestellen kunnen hypersonische Kinzhal-raketten dragen.
Individuele Navo-lidstaten mogen in principe ook met hun eigen luchtverdediging reageren op bedreigingen die zij signaleren in hun luchtruim. Landen als Zweden en Polen hebben Rusland duidelijk aan laten weten dat ook te zullen doen. En Roemenië is bezig met bepalen hoe de strijdkrachten moet reageren op binnendringers.
Bij de schending van het Estse luchtruim verliep het besluitproces via de Navo. Sinds 2004 beschermt het bondgenootschap onder de noemer ‘Baltic Air Policing’ het luchtruim van Estland, Letland en Litouwen, bij gebrek aan een eigen luchtmacht van het drietal. Navo-bondgenoten roteren die verantwoordelijkheid.
De Navo-vliegtuigen die in actie komen kunnen op dat moment al op patrouille zijn, of stijgen op na een zogeheten ‘Quick Reaction Alert’. Op luchtmachtbases in bijvoorbeeld het Estse Ämari staan permanent vliegtuigen gereed die in luttele minuten de lucht in kunnen. Vanaf die basis stegen Italiaanse F-35’s op om de Russen te onderscheppen.
In de regel gaan twee vliegtuigen op de binnendringer af: een om ernaast te vliegen en een erachter. Allereerst proberen ze via de boordradio in contact te komen met de bestuurder, om duidelijk te maken dat die rechtsomkeert moet maken of op een bepaald vliegveld moet landen. Dat kunnen ze ook nog doen met behulp van internationaal erkende handsignalen.
Volgende trap op de escalatieladder kan het lossen van waarschuwingsschoten zijn. Osinga: ‘Bijvoorbeeld met een lichtspoorgranaat die voor de neus van het binnendringende vliegtuig langsgaat.’ Een vliegtuig kan ook zijn radar laten locken op het toestel. ‘Dan komt bij de binnendringer een pieptoon binnen, die aangeeft dat hij op het punt staat met een raket onder vuur genomen te worden.’
En als dat allemaal niet werkt? ‘Dan kan er interceptie plaatsvinden’, aldus Osinga. ‘Dat is een enorme stap en een duidelijk politiek besluit.’ Op het hoogste niveau binnen de Navo zijn daarom de scenario’s uitgedacht over wanneer tot welke actie wordt overgegaan. ‘Maar als het echt spannend wordt, heb je geen tijd voor politiek overleg. Het uiteindelijke bevel voor interventie is daarom gedelegeerd naar bijvoorbeeld het CAOC.’
De specifieke rules of engagement van de Navo, die bepalen wat piloten in welke situatie mogen doen, zijn overigens geheim. ‘Je wil natuurlijk niet dat je tegenstanders weten tot hoever je als piloot mag gaan’, legt Osinga uit. ‘Daar zouden ze misbruik van kunnen maken.’
Het neerschieten van een Russisch toestel door een Navo-lidstaat is niet zonder precedent. In 2015 nam Turkije het besluit om een Russische Su-24-gevechtsbommenwerper neer te halen, hoewel het daarbij zelfstandig opereerde. Het toestel was vanuit Syrië het Turkse luchtruim binnengevlogen. Rusland vocht op dat moment mee aan de zijde van de toenmalige Syrische president Bashar al-Assad.
Turkse bevelen om koers te wijzigen waren in de wind geslagen. De Russische piloot die zich met zijn schietstoel had gelanceerd werd gedood door Syrische rebellen, zijn co-piloot kon na een missie gered worden. Rusland reageerde woedend op Turkije, de Navo betuigde steun aan haar bondgenoot. Tot een verdere escalatie kwam het echter niet.
Hoewel het een nationale actie betrof, vallen daar toch lessen uit te trekken voor de huidige gespannen situatie tussen de Navo en Rusland, zegt Osinga. ‘Het gaat erom dat je laat zien bereid te zijn je territorium te verdedigen.’
Verklaringen van landen als Polen, Zweden, Tsjechië en ook de Navo zelf over dat ze niet schuwen om militaire middelen in te zetten om zichzelf te verdedigen, geven volgens hem dan ook een duidelijk signaal af. ‘Het is klaar met onze passieve houding: tot hier en niet verder.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant