Claudia Cardinale (1938-2025) Actrice Claudia Cardinale gaf in de jaren zestig een Italiaans gezicht aan de wereldcinema, door haar samenwerking met regisseurs als Federico Fellini, Luchino Visconti en Werner Herzog.
Claudia Cardinale
Voor iedere filmkijker zal er één specifieke scène zijn waarin de Italiaanse actrice Claudia Cardinale voor het eerst de filmgeschiedenis kwam binnenwandelen. Voor mij was dat haar aankomst per trein in spaghettiwestern Once Upon a Time in the West (1968) van Sergio Leone op een verfrommeld filmdoek in de gymzaal van een middelbare school.
Alles in die film is klassiek. Het ijzingwekkende begin natuurlijk waarin Leone op een verlaten treinstation in zenuwslopende close-ups en details een shoot-out neerzet. Dat is belangrijk. Want als een half uur later Cardinales personage Jill McBain arriveert, nadat een pistoolschot is overgegaan in het fluiten van de trein, dan lijkt het net alsof je in haar ogen, en in dat verwachtingsvolle lachje dat langzaam verandert in een bezorgde blik, het hele drama van de film weerspiegeld ziet. Dat is niet alleen de kracht van montage, maar ook van het mysterieuze fotogenie van een acteur die een verhaal kan suggereren in één oogopslag. Deze week overleed ze, op 87-jarige leeftijd in haar woonplaats Nemours, even buiten Parijs.
Haar entree in de filmwereld kwam bij toeval. Ze werd als Claude Joséphine Rose Cardinale geboren in 1938 in Tunesië, als kind van Siciliaanse ouders. Nadat ze door haar moeder voor een schoonheidswedstrijd was ingeschreven, mocht ze als ‘mooiste Italiaanse uit Tunis’ naar het filmfestival van Venetië. Daar stonden producenten en regisseurs in de rij om met haar te werken.
Claudia Cardinale met Federico Fellini in 1964.
Claudia Cardinale met Sergio Leone op de set van ‘Once Upon a Time in the West.
Claudia Cardinale was een van die zeldzame acteurs die je steeds dwars door het filmscherm aankijken alsof je haar al je hele leven kent. Haar personages zijn onverzettelijk en aanlokkelijk tegelijkertijd. Als je haar niet hebt gezien in Once Upon a Time in the West, dan toch zeker in Federico Fellini’s autobiografische 8 ½, waarin ze de guitige en ongrijpbare actrice Claudia gestalte gaf. Ze bracht het alter ego van Fellini (Marcello Mastroianni) het hoofd op hol met haar plotselinge verdwijningen en verschijningen. Of je kent haar uit het in hetzelfde jaar uitgekomen Il gattopardo van Luchino Visconti, over het verval van een Siciliaanse aristocratische familie. Onvergetelijk is ze daarin als de stralende Angelica, die wordt uitgehuwelijkt omwille haar bruidsschat en langzaam verpietert. Tijdens een klassiek geworden zwierige walsscène liet Visconti de hele plaatselijke adel verliefd op haar worden. Het is alsof de camera zelf met haar danst. Het naast elkaar draaien van die films leverde leuke anekdotes op: „Fellini wilde dat ik blond was, van Visconti moest ik donker haar hebben. Ik heb heel wat uren bij de kapper gezeten om mijn haar nu eens de ene, dan weer de andere kleur te laten verven.”
Ze had het geluk om haar filmcarrière te beginnen tijdens de gouden jaren van de Italiaanse cinema. Wie heeft de luxe gehad, om naast de internationaal bekendere Gina Lollobrigida en Sophia Loren, maar ook naast de minstens even interessante Anna Magnani en Monica Vitti zo veel verschillende vrouwenrollen te mogen spelen in samenwerking met zo veel toonaangevende en visueel innovatieve regisseurs? Ook later bleef ze op de radar van grote filmauteurs, zoals Werner Herzog, als bordeelhoudster in zijn krankzinnige Zuid-Amerikaanse filmavontuur Fitzcarraldo (1982).
In een tijd dat er voor vrouwelijke spelers allerlei filmclichés werden bedacht als ‘het ideale buurmeisje’, ‘de muze’, ‘de femme fatale’, ‘het sekssymbool’ en natuurlijk de heilige drie-eenheid van ‘maagd, moeder en hoer’, is Cardinale ze allemaal genoemd en heeft ze ze allemaal gespeeld. Maar ze wist ook aan die stereotypes te ontsnappen, misschien wel door de veelheid en de diversiteit van al die honderden, nu vaak vergeten rollen.
Natuurlijk, al die regisseurs en hun cameramensen hielden van haar ogen, van haar lach, van haar lichaam. En ze was ook beeldschoon, en behield haar natuurlijke schoonheid omdat ze de dwang van uiterlijke ingrepen kon weerstaan en altijd een ironische twinkeling in haar ogen had. Ook in Europa waren de jaren zestig en zeventig de hoogtijdagen van de male gaze, de mannelijke geseksualiseerde blik op vrouwelijke personages en acteurs. Maar er was één verschil met Amerika, zelfs voor al die katholiek opgegroeide Italiaanse regisseurs voor wie seks en zonde toch vaak in één adem werden opgebiecht. De Europese cinema was vrijer, sensueler. Natuurlijk maakte ze ook uitstapjes naar de Verenigde Staten. En met name de stuntelkomedie The Pink Panther (Blake Edwards, 1963) moet worden genoemd. Als prinses Dala is ze de eigenaar van de gigantische diamant uit de titel en krijgt het aan de stok met Peter Sellers als de knullige inspecteur Clouseau. Een komische rol waarin ze haar status als schoonheidsideaal op de hak kon nemen.
Claudia Cardinale in 2009.
In een interview met deze krant in 2016 zei ze: „Ik heb mezelf nooit als sekssymbool gezien. Dat is het geheim. De truc is om van binnen sterk te zijn en je niet te conformeren aan wat anderen in je willen zien.” Desondanks vertelde ze later in haar leven ook discreet over het seksueel grensoverschrijdende gedrag dat ze zelf als jonge vrouw en actrice in de filmwereld had meegemaakt. Ze was net twintig toen ze een zoon kreeg nadat ze door een filmproducent was verkracht. Haar zoon Patrick groeide op als haar jongere broer tot hij werd geadopteerd door haar grote liefde, de Napolitaanse regisseur Pasquale Squitieri. Ze leerden elkaar kennen op de set van crimethriller Blood Brothers (1974) en zouden tot zijn dood in 2017 samen blijven werken. Het stel kreeg later nog een dochter. Cardinale bleef tot 2020 als acteur actief, al evenaarden haar rollen nooit meer echt die iconische performances uit de jaren zestig. Ook zette ze zich tot haar dood in voor vrouwenrechten als goodwill-ambassadeur van Unesco.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films