Vrijheid Autocratische regimes zorgen ervoor dat mensen niet meer hun lijf mogen gebruiken zoals ze dat zelf willen gebruiken, schrijft Anouk Kragtwijk.
In de zomer van 2012 bracht ik wekenlang door bij mijn schoonouders in Portugal. Ik was 23, net verliefd en daardoor nog luider dan normaal. Ik heb geen talent voor zwijgen; ik zing, zucht, steun en fluit me door het leven. In die tijd was het liedje ‘Whistle’ van Flo Rida een grote hit en ik zong die oorwurm overal waar ik kwam.
Can you blow my whistle, baby, whistle, baby? Let me know. Girl, I’m gonna show you how to do it and we start real slow. You just put your lips together and you come real close. Can you blow my whistle, baby, whistle, baby? Here we go.
Mijn schoonouders zeiden er niets over, ik geloof dat ze zo’n herriemaker in huis zelfs wel gezellig vonden. Maar na dat prachtige refrein kwam een stukje gefluit. Gek genoeg beet mijn schoonmoeder me dan wel toe: „Anouk, vrouwen fluiten niet.” Dat had ze zo geleerd.
Ik moest eraan denken toen de latenightshow van Jimmy Kimmel in Amerika van de buis werd gehaald. Hij is gelukkig weer terug, maar de aanval van de Amerikaanse regering op satirische talkshows is, met eerder al het plotse einde na dit seizoen van de show van Stephen Colbert, ingezet.
Ik kan het hier gaan hebben over de functie van politieke satire. Dat grappen je als publiek een spiegel voorhouden, hard nodig als de wereld gek wordt. Dat politieke satire het water is dat een systeem kan schoonspoelen. Maar ik denk dat we dat allemaal wel weten, Trump wil alle latenightshows niet voor niets weg hebben.
Anouk Kragtwijk is journalist en redacteur bij Dit Was Het Nieuws.
Ik ga het niet hebben over wat grappen doen met machthebbers, ik wil het hebben over wat grappen doen met het publiek. Over de vrijheid om te lachen om grappen waar jij om wilt lachen. En dat niet alleen: ik wil het hebben over de vrijheid voor andere lichamelijke expressies. Om te mogen zingen, fluiten, dansen, kussen, grommen, vrijen, zuchten wanneer jij dat wil. Als het over de neergang van de democratie gaat, gaat het vaak óf over het verzwakken van democratische instituties, óf over het afbrokkelen van de vrijheid van meningsuiting. Maar autocratische regimes grijpen fundamenteler in. Ze zorgen ervoor dat mensen niet meer hun lijf mogen gebruiken zoals ze dat zelf willen gebruiken.
Autocraten verbieden de vrijheid van expressie op vier manieren. De bekendste is uiteraard censuur. Verbied je boeken, toneelstukken, grappen, dan verbied je ook de reactie daarop. Je kan niet huilen om een boek dat je niet mag lezen, niet lachen om een grap die je niet mag horen. Autocraten hebben sowieso de neiging om humor te verbieden; lachen mag alleen om de dingen waar zij van willen dat je erom lacht.
Soms verbieden dictators werkelijk lichamelijke expressie. Hun favoriete verbod is natuurlijk seks met iemand van hetzelfde geslacht, maar ze grijpen ook op andere manieren in. In de Sovjet-Unie mochten mensen bijvoorbeeld ook de tango, de samba en de jive niet dansen.
Bijna elke autocraat komt ook met richtlijnen over hoe je je moet gedragen als mens. Vaak gebaseerd op een abrahamitische religie, waardoor met name vrouwen zwaarder worden geraakt.
Toen ik me verder ging verdiepen in het Portugal van mijn schoonouders tijdens hun jeugd, onder het autoritaire regime Estado Novo, werd me duidelijk dat vrouwen daar veel heviger werden onderdrukt dan mannen. Een vrouw moest stil en kuis zijn. Ze mocht niet zonder man over straat, een scheiding aanvragen was moeilijk en elke vorm van uitbundigheid ongelofelijk ongepast. Ik kan het niet hardmaken, maar dat is vermoedelijk de reden dat mijn schoonmoeder niet mocht fluiten als kind.
Toen ik haar sprak over haar jeugd, realiseerde ik me dat er ook nog een vierde manier is om lichamelijke expressie in te perken. Ze herinnerde zich een jeugd waarin volwassenen altijd maar fluisterden, bang om betrapt te worden op verboden overtuigingen. Dat is de ergste vorm van het inperken van de expressie van de mens; niet meer je normale stem durven te gebruiken. Nu is fluisteren altijd een bewuste keuze, maar in een dictatuur gebeurt het temperen van je lichamelijke expressie ook onbewust. Autocratische regimes pompen angst in de harten van mensen en een lijf is nou eenmaal minder expressief als het bang is.
Ik mis dit inzicht in de discussie. We zijn ons heel bewust van de vrijheid van meningsuiting die op het spel staat, maar lichamelijke expressie kwam in de geschiedenis van de mens vóór het woord en is een nog fundamentelere menselijke behoefte. Zelfs Amnesty heeft het als het over freedom of expression gaat alleen over het vrije woord. Dat komt natuurlijk ook omdat we ooit zijn gaan geloven dat we enkel ons brein zijn. Maar een mens communiceert niet enkel met woorden.
Ik denk dat het belangrijk is dat we meer praten over de werkelijke consequenties van autocratische leiders op het alledaagse leven. Dat we niet enkel praten over het verzwakken van democratische instituties – dat is te juridisch en politiek. Zodat kiezers nog duidelijker voelen wat zou betekenen om in een autocratie te leven. Want zoals in het veelgeprezen boek How Democracies Die van Harvard-hoogleraren Steven Levitsky en Daniel Ziblatt staat: de autocraten van nu komen niet aan de macht via een coup, maar via verkiezingen. Mensen stemmen op sterke leiders, die, eenmaal verkozen, langzaam een dictatuur instellen.
De aanval op satirische latenightshows laat zien dat Amerika in dat proces een nieuwe fase in is gegaan. Trump is aan het ingrijpen in het leven van de gewone mens. De vrijheid om te lachen waar je zelf om wil lachen, wordt ingeperkt. Ik vermoed dat er meer inperkingen op lichamelijke expressies gaan volgen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC