Door recente geopolitieke ontwikkelingen wordt het toetreden van Noorwegen, Groenland en IJsland tot de Europese Unie steeds aantrekkelijker voor beide kampen. In de meedogenloze wereld van vandaag is lidmaatschap geen belemmering, maar een schild.
Het idee om de EU uit te breiden naar het noorden is op zichzelf niet schokkend. De Noord-Europese landen zijn al verregaand geïntegreerd met de EU via de Europese Economische Ruimte en het verdrag van Schengen. Tot nu toe hebben ze ervan afgezien om lid te worden van de EU. Hoewel IJsland in 2010 onderhandelingen voor toetreding in gang zette, is dat proces vijf jaar later weer stopgezet.
Noorwegen heeft twee referenda gehouden over EU-lidmaatschap, maar beide keren won het ‘kamp-nee’ met een geringe marge. Groenland, een Deens territorium met zelfbestuur, was tot 1985 deel van Europese Gemeenschappen, maar besloot toen zich terug te trekken na een geschil over visserijrechten.
Over de auteur(s)
Roderick Kefferpütz is directeur van het EU-kantoor van de Heinrich-Böll-Stiftung en senior fellow bij de Amerikaanse denktank Atlantic Council. Villy Søvndal is lid van het Europees Parlement en oud-minister van Buitenlandse Zaken van Denemarken.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Recente geopolitieke ontwikkelingen – van de Russische aanval op Oekraïne tot de vijandige opstelling van president Trump tegenover de Navo – hebben echter de logica rond de uitbreiding van de EU ingrijpend veranderd. Nu IJsland, Noorwegen en vooral Groenland te maken krijgen met grotere zorgen over hun veiligheid, wordt artikel 42.7 van het verdrag van Europa steeds aantrekkelijker.
Dat artikel garandeert namelijk een wederzijdse verdediging die in juridische termen (nog) sterker is dan artikel 5 van de Navo. In de meedogenloze wereld van vandaag is lidmaatschap van een politieke unie als de EU geen belemmering, maar een schild.
Nog afgezien van nationale veiligheid voelen Noord-Europese landen de laatste tijd de gevolgen ervan dat zij niet betrokken zijn bij de besluitvorming van de EU. In januari viel de Noorse regering over het invoeren van Europees energiebeleid, een beleid waarop zij formeel geen invloed had. En meer recent kreeg Noorwegen te maken met de gevolgen van de gespannen handelsbetrekkingen tussen de EU en de Verenigde Staten. Ook hier kan Noorwegen niet rechtstreeks deelnemen aan het zoeken naar een oplossing. Dit was aanleiding voor een grote Noorse delegatie om naar Brussel af te reizen om de Noorse stem te laten horen.
Er is dus een heroverweging gaande. De regering van IJsland is al bezig met het organiseren van een referendum over het opnieuw opstarten van de toetredingsgesprekken, en in Noorwegen is de discussie over het onderwerp ook nieuw leven ingeblazen. In beide landen is de steun onder de bevolking voor het EU-lidmaatschap groter dan ooit. Uit opiniepeilingen blijkt dat een meerderheid van de kiesgerechtigden in Groenland ook vóór toetreding tot de EU zijn, als dat thema zou worden opgeworpen door de autonome instellingen van het territorium.
Vanuit de EU gezien is zo’n uitbreiding naar het noorden strategisch zeer gunstig. IJsland kan een bijdrage leveren in de vorm van expertise op het gebied van duurzame energie en maritiem bereik. Noorwegen kan zorgen voor energiezekerheid en voor aanwezigheid in het poolgebied. Groenland kan strategische mineralen en nieuwe zeeroutes bereikbaar maken.
Een toetreding zou daarmee de wereldwijde invloed, institutionele geloofwaardigheid en weerbaarheid in economische zin en op energiegebied van de EU versterken. Wat helpt, is dat alle drie landen democratieën zijn die de regels, waarden en strategische belangen van de EU delen.
Zo’n uitbreidingsproces kost natuurlijk tijd en de weg ernaartoe verschilt voor elke nieuw lidstaat. Voor IJsland kan het snel gaan, als het geplande referendum slaagt, omdat het land al eerder onderhandelingen over toetreding heeft gevoerd. Voor Noorwegen zou het aanzienlijk langzamer verlopen – daar is voor toetreding tot de EU een forse politieke omwenteling nodig. Ook in Groenland moeten de bevolking en het bestuur van het territorium de drijvende kracht zijn achter elke poging om de betrekkingen met de EU te heroverwegen.
Voorlopig kan de EU alleen maar onderkennen dat uitbreiding naar het noorden mogelijk is en uitstralen dat men ervoor openstaat om het gesprek daarover aan te gaan. Dat heeft de Europese Commissie onder Von der Leyen dan ook gedaan door in maart 2024 een bureau te openen in Nuuk (Groenland) en in juli van dit jaar een bezoek te brengen aan IJsland. Nu moet de Europese Raad van regeringsleiders dit voorbeeld volgen.
Het huidige Deense EU-voorzitterschap is een ideale gelegenheid om dit proces in gang te zetten. Denemarken heeft daarin al naar voren gebracht dat het in een unieke positie verkeert om de dialoog met het noorden te ondersteunen en te faciliteren. Het land zou bijvoorbeeld een informele vergadering van Buitenlandse Zaken of de Raad Landbouw en Visserij in Groenland kunnen houden (als het bestuur van Groenland dat zou willen).
Een bezoek aan IJsland door de Deense premier Mette Frederiksen kan ook het signaal afgeven dat de EU zich tot haar noordelijke buren wil verhouden op hún voorwaarden.
Zulke pogingen gaan níét (en dat is belangrijk) ten koste van uitbreiding naar het oosten. Integendeel, dit zou de uitbreidingsplannen van de EU, die sinds 2013 – toen Kroatië als laatste land toetrad – stil liggen, juist kracht bijzetten. Om dat proces nieuw leven in te blazen, moet de EU naar alle windrichtingen kijken.
Vertaling: Leo Reijnen
Copyright: Project Syndicate, 2025
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant