Spiraaltjesschandaal Groenland De Deense premier Mette Frederiksen bespreekt woensdag het herstelfonds voor het anticonceptieschandaal waar Groenlandse tienermeisjes bij betrokken waren. „Groenlanders zijn systematisch als inferieur aan andere bewoners van het Deense koninkrijk behandeld”, zei ze.
In de Groenlandse plaats Ilulissat duwt een moeder haar kind voort
Aviaja-Luuna Brønlund werd binnen twee weken na haar geboorte op 11 augustus onderwerp in de discussie over de post-koloniale verhoudingen tussen Denemarken en Groenland. De baby van de 18-jarige in Denemarken wonende Groenlandse Ivana Nikoline Brønlund was een uur oud toen ze werd weggehaald omdat de jonge vrouw niet geschikt zou zijn voor het moederschap.
Brønlund tekende protest aan waarna haar zaak werd opgepikt door internationale media en besproken werd in het Groenlandse parlement. „Dit gaat niet alleen over een moeder en kind, dit gaat over beschaving, soevereiniteit en het recht van Groenlanders om beslissingen te nemen over hun eigen toekomst”, klonk het in het parlement.
Voor de Denen was de zaak rondom baby Aviaja-Luuna reden om zich andermaal te bezinnen op hun houding tegenover de oud-kolonie. De Deense minister van sociale zaken, Sophie Hæstorp Andersen, bemoeide zich ermee. Maandag werd de beslissing tot voogdij teruggedraaid.
Dat was dezelfde dag dat premier Mette Frederiksen bekend maakte dat Denemarken een fonds beschikbaar stelt voor vrouwen die het slachtoffer waren van gedwongen anticonceptie. Vanaf de jaren vijftig tot in de jaren negentig kregen naar schatting 4.500 Groenlandse tienermeisjes zonder medeweten van de ouders een spiraaltje geplaatst. Hierdoor bleven veel vrouwen ongewenst kinderloos en kregen ze op latere leeftijd lichamelijke klachten. Groenland heeft nu een bevolking van 57.000 mensen. „Groenlanders zijn systematisch als inferieur aan andere bewoners van het Deense koninkrijk behandeld,” zei ze maandag in aanloop naar haar bezoek woensdag aan de Groenlandse hoofdstad Nuuk.
De Deense premier Mette Frederiksen (links) en de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen eerder deze maand. Foto Mads Claus Rasmussen/ EPA
De Deense regering had in augustus al officieel excuses aangeboden voor wat het „spiraaltjesschandaal” is gaan heten. Woensdag wordt dat excuus kracht bijgezet in Groenland zelf. Frederiksen gaat onder meer in gesprek met de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen om te bespreken hoe dat „verzoeningsfonds” eruit moet komen te zien en om welke bedragen het gaat. Het gaat in de eerste plaats om individuele financiële compensatie aan Groenlandse vrouwen in de spiraaltjeszaak, maar ook aan andere Groenlanders „die te maken hebben gehad met falen en systematische discriminatie omdat ze Groenlanders zijn”.
Dat deze twee zaken daags voor Frederiksens bezoek bekend werden, zegt veel over de veranderende relatie tussen Denemarken en Groenland. Dat is een autonome regio is met een eigen parlement, maar hoort nog wel tot het Deense koninkrijk. Nu er door de smeltende ijskappen meer grondstoffen winbaar worden, is Groenland niet alleen voor de Denen en de Europese Unie interessant, maar kijken ook de VS, Rusland en China begerig naar het gebied. Dat is ook dankzij de geografische ligging gezien interessant. De Amerikaanse president Trump had al aangegeven op de een of andere manier Groenland „te krijgen”, waarbij hij suggereerde dat als dat niet goedschiks kon hij eventueel bereid zou zijn een NAVO-bondgenoot binnen te vallen. Sinds het dreigement van Trump doen Deense politici harder hun best misstanden uit het verleden recht te zetten.
Het spiraaltjesschandaal sleept al veel langer. In 2017 kwam voor het eerst een slachtoffer naar buiten met haar verhaal. Afgelopen jaar alleen al spanden 143 vrouwen een zaak aan tegen de Deense staat waarbij ze 45 miljoen Deense kronen (ongeveer 6 miljoen euro) compensatie eisten. De vorige Groenlandse premier Múte Egede noemde in zijn nieuwjaarstoespraak de gedwongen anticonceptie een vorm van „genocide, waarmee aangetoond wordt dat kolonialisme niet iets is uit een ver verleden”.
Opvallend aan de zaak-Brønlund was dat eerder dit jaar de foraeldrekompetenceundersøgelse, de ‘ouderschapsgeschiktheidstest’, officieel was afgeschaft. Ouders werden in die test ondervraagd en getoetst volgens Deense waarden en normen.
Onderzoekers wezen er drie jaar geleden al op dat dankzij dit systeem Groenlandse kinderen vijf keer zo vaak uit huis geplaatst werden als Deense. Er werd te weinig rekening gehouden met cultuur- en taalverschillen, aldus het onderzoek. Dat besef, en de noodzaak de banden met Groenland te verbeteren, was voor de Deense overheid reden ermee te stoppen. Waarom Brønlund de test nog onderging in augustus is onduidelijk.
Vorig jaar november kwam ook de zaak rondom de baby van Keira Alexandra Kronvold in het nieuws. Haar kindje was twee uur na de geboorte weggehaald en onder voogdij geplaatst. Het was haar derde kind, de andere twee waren in 2014 al bij haar weggehaald nadat ze een test had ondergaan om te zien of ze „geciviliseerd genoeg” was, aldus The Guardian. De zaak rondom Kronvold riep ook veel protest op, zowel in Nuuk als in Kopenhagen. Dat was de aanleiding om de ouderschapstest definitief af te schaffen voor Groenlandse ouders. Kronvold is echter nog niet herenigd met haar kinderen.
In Groenland hebben de meeste slachtoffers van het spiraalschandaal positief gereageerd op het herstelfonds omdat daarmee eindelijk is erkend dat de Deense staat fout heeft gehandeld. Naaja H. Nathanielsen, de Groenlandse minister van Justitie en Gendergelijkheid, plaatste in The Guardian een kanttekening, zij vond dat de excuses en de plannen voor het fonds eerder hadden kunnen komen. „Het probleem met een voorstel dat ter elfder ure wordt gelanceerd is dat dit geïnterpreteerd kan worden als gecalculeerd in plaats van berouwvol.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC