Rellen Anti-intellectualisme ondermijnt democratie niet alleen door woorden verdacht te maken, maar ook door de sprong van taal naar daad te legitimeren, betoogt Shermin Amiri.
Een demonstratie op het Haagse Malieveld, georganiseerd door ‘Els Rechts’, ontaardde in rellen.
Wie de rellen in Den Haag wegzet als hooliganisme, weigert te zien wat er werkelijk gebeurde: politiek in zijn meest naakte vorm. Auto’s brandden, stenen vlogen door de ramen van het partijbureau van D66, antisemitische leuzen klonken en Prinsenvlaggen wapperden boven de menigte. Dit was geen toevallige baldadigheid, maar een repertoire van symbolen en woorden dat rechtstreeks verwees naar de politieke geschiedenis van Nederland en Europa.
Shermin Amiri is publicist en senior adviseur bij RadarAdvies.
Toch zei VVD-minister Heinen bij WNL op Zondag dat dit „hooligans” waren – het had „niets met politiek te maken”. Het klinkt geruststellend, maar het is een gemakzuchtige lezing, die de werkelijkheid verdoezelt. Ontkennen dat iets politiek is, ís zelf een politiek gebaar. Het reduceert een georganiseerde uitbarsting tot een incident en verhult dat hier een voedingsbodem zichtbaar werd die zich al jaren uitbreidt. De AIVD waarschuwt er herhaaldelijk voor: complottheorieën over omvolking, het idee dat een linkse elite de instituties beheerst, de overtuiging dat de overheid „tegen het volk” is. Ideeën die niet in de marge blijven, maar breed circuleren, jongeren bereiken via online kanalen en door partijen in de Kamer worden opgepikt. Het geweld in Den Haag was geen toeval, maar een eruptie van die bredere dynamiek.
„Genoeg is genoeg.” „Ons land terug.” Zulke kreten zijn geen loze schreeuwen, maar politieke formules die in één zin vastleggen wie erbij hoort en wie buitengesloten wordt. Politiek begint niet pas in parlementen, maar zodra mensen zich in de publieke ruimte verzamelen en betekenis opeisen. De straat is nooit neutraal; het is een plek waar macht en identiteit worden opgeëist. In Den Haag gebeurde dat in de taal van reductie: de belofte dat een simpele waarheid voldoende is om een complexe werkelijkheid te bezweren.
De Amerikaanse historicus Richard Hofstadter zag zestig jaar geleden hoe democratieën telkens opnieuw worden verleid door dat verlangen naar eenvoud. In Anti-Intellectualism in American Life beschreef hij hoe samenlevingen zich keren tegen kennis, expertise en nuance. Anti-intellectualisme, noemde hij het dus: niet domheid, maar een culturele houding. Het wantrouwen dat complexiteit verhult, dat experts arrogant maakt, dat twijfel als zwakte ziet. Hij wees drie pijlers aan. In de Verenigde Staten heiligde religieus fundamentalisme de zekerheid boven de twijfel. Populistische tradities verhieven het ‘gewone verstand’ van het volk boven dat van intellectuelen. En de zakenmentaliteit vereerde direct nut, terwijl theorie en reflectie werden afgedaan als elitair of verdacht. Hoewel Hofstadter over Amerika schreef, herkennen we de logica dichter bij huis. De leuzen in Den Haag weken in vorm af, maar waren inhoudelijk van dezelfde orde: weten wie de vijand is, weigeren te twijfelen, de straat als enige ware stem van het volk. En de drang naar daadkracht: geen woorden maar daden; en als woorden machteloos lijken, volgt het geweld.
Dat patroon beperkt zich niet tot de straat. Ook in het politieke debat van de afgelopen jaren zien we dezelfde reductie. De stikstofcrisis werd herleid tot ‘boeren weg’ of ‘boeren blijven’, alsof er geen ingewikkelde balans bestaat tussen natuur, economie en toekomstbestendig beleid. Het klimaatdebat verzandt in termen als ‘klimaathysterie’ of ‘klimaatdictatuur’, waarmee iedere poging tot uitleg wordt weggezet als paniek of dwang. En migratie wordt gereduceerd tot ‘grenzen dicht’ of ‘iedereen welkom’, alsof er geen complexe vragen bestaan over arbeidsmarkt, integratie en internationale verplichtingen. Deskundigen worden niet inhoudelijk bestreden, maar verdacht gemaakt. Journalisten en wetenschappers die nuance aanbrengen, krijgen stempels als ‘elite’ of ‘vijand van het volk’. Het is dezelfde logica: de afwijzing van iedere laag tussen volk en daad, van ieder gesprek dat langer duurt dan één zin.
Hier ligt de essentie van het gevaar. Anti-intellectualisme ondermijnt democratie niet alleen door woorden verdacht te maken, maar ook door de sprong van taal naar daad te legitimeren. Wie gelooft dat twijfel slechts verhulling is, ziet in de steen of de brand een vorm van politieke helderheid. Zo wordt de leus rechtvaardiging van de vuist. De AIVD ziet hoe de fascinatie voor geweld groeit en ideologie soms bijzaak lijkt: online circuleren filmpjes van martelingen en schietpartijen die jongeren aantrekken, niet om hun idee, maar om hun daadkracht. Het geweld zelf wordt aantrekkelijk, omdat woorden machteloos lijken. Daarom is het misleidend om dit geweld weg te zetten als hooliganisme. Dat is semantiek die de kern verhult. Want dit was politiek – in haar meest ruwe en destructieve vorm. De echte vraag is hoe een democratie kan omgaan met anti-intellectualisme zonder zelf in elitarisme te vervallen. Dat vraagt om politici die de moed hebben complexiteit uit te leggen in plaats van haar te versimpelen. Om media die weerstand bieden aan de verleiding van slogans en snelle frames. En om een samenleving die onderwijs en publieke dialoog serieus neemt, omdat de democratie meer vraagt dan stemrecht alleen: ze vraagt oefening in het verdragen van verschil.
De rellen in Den Haag herinneren ons eraan dat de democratie niet alleen haar instituties moet beschermen, maar ook haar eigen taal. De taal van twijfel, nuance en nieuwsgierigheid. Zodra die verdacht wordt, blijft er weinig meer over dan de leus en de vuist. De vraag is dus niet alleen hoe we stenen weren, maar of we nog weten hoe we woorden kunnen beschermen – tegen de stilte van simplisme en de roep van geweld.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC