Het zaaltje in het Amsterdamse Goethe-instituut had zich gevuld met ongeveer tachtig personen van respectabele leeftijd die bijeen waren gekomen om naar een gesprek over Lion Feuchtwangers roman De Jood Süss te luisteren.
Feuchtwanger, die in 1884 in München werd geboren en in 1958 in Los Angeles stierf, kende ik vooral van zijn Villa Aurora in Los Angeles. Met behulp van de Duitse staat kunnen kunstenaars daar tegenwoordig verblijven om aan hun kunst te werken. Ik ben er ooit een dag of tien geweest, aan mijn kunst heb ik toen niet gewerkt. Er was veel afleiding. De villa heeft de branden van januari overleefd.
Er was een historische Jood Süss, die voluit Joseph Ben Issachar Süßkind Oppenheimer heette, geboren in 1698 en op 4 februari 1738 in een roodgeschilderde ijzeren kooi net buiten de stadsmuren van Stuttgart opgehangen. De hertog liet Oppenheimers lijk zes jaar in de kooi wegrotten. Het volk was toen minder allergisch voor stank dan tegenwoordig. Oppenheimer was financieel adviseur van de hertog van Württemberg. Een officieuze functie, uiteraard, Oppenheimer bleef een Jood.
Behalve Feuchtwangers boek diende deze geschiedenis ook de nazipropagandafilm van Veit Harlan als inspiratie.
Het gesprek in het Goethe-instituut voerde ik met Ewout van der Knaap, hoogleraar Duitstalige literatuur, die in zijn nawoord schrijft: ‘Je kunt je afvragen of Feuchtwanger zijn hoofdpersoon niet al te zeer tot een seksueel roofdier maakt en daarmee de vroege beeldvorming bestendigt en stereotyperingen versterkt.’
Na afloop sprak een 80-jarige man mij aan. Hij vertelde dat hij jaloers was op iedereen die jonger was dan hij en dat hij vroeger drie gezinnen tegelijkertijd had gehad, maar dat hij dat op zijn 80ste niet meer kon volhouden.
‘Bent u toevallig Joods?’, informeerde ik.
‘Nee’, antwoordde hij, ‘niet dat ik weet.’
‘Dat is een opluchting’, zei ik.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns