De uitbreidingsplannen van Defensie gaan ten koste van landbouw én natuur. Maar terwijl landschapsbeheerders voorzichtig de hand reiken, zetten boeren zich schrap. ‘Je bestaan verplaats je niet zomaar.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in Noord-Nederland.
De familie Piel weet wat het is om te wijken voor het landsbelang. In 1973 moesten de ouders van Albert Piel het veld ruimen voor de aanleg van de snelweg A28, dwars door Drenthe. Hier, in Laaghalen, kregen ze een nieuwe plek. Wat begon met 9 hectare en 60 koeien, groeide uit tot het grootste melkveebedrijf van de provincie.
En nu dreigt de geschiedenis zich te herhalen.
Albert Piel, 67 jaar inmiddels, verruilde enkele jaren geleden het boerenerf voor een woonboerderij op een aangrenzend perceel. De dagelijkse leiding op de boerderij met 330 koeien en 200 stuks jongvee is in handen van zoon Willem. ‘Maar vanmorgen was ik gewoon om half 5 aan het melken.’
Het is vol in de ‘Kalverstraat’, de stal met het pasgeboren vee. Maar of de ruim zestig kalfjes hier ooit zullen worden gemolken, is onzeker. Defensie heeft het oog laten vallen op circa 100 hectare grond van de maatschap, ter uitbreiding van militair oefenterrein De Haar bij Assen.
Op 23 mei stonden er een rentmeester en een korporaal voor de deur, vertelt Piel. ‘Zo’n groot bedrijf gaan ze niet pakken, dacht ik. Maar ik heb me vergist.’
De uitbreidingsplannen zijn onderdeel van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie. Vanwege de toegenomen internationale dreigingen wil het leger meer ruimte om te oefenen, soldaten te stationeren en munitie op te slaan. Voor de zomer wees het kabinet ruim vijftig voorkeurslocaties aan, eind dit jaar worden de plannen definitief.
Buiten bestaande defensielocaties is circa 2.450 hectare grond nodig (ongeveer het oppervlak van Schiphol), nu nog hoofdzakelijk natuur (circa 1.350 hectare) en landbouwgrond (1.000 hectare). Zo werd ook in Drenthe een cirkel op de kaart gezet: de boerderij van de maatschap Piel moet weg.
Alleen: de Piels willen niet weg. Ze kunnen bovendien nergens terecht, zegt Albert Piel. Een akkerbouwer met 20 hectare kun je verplaatsen. Maar al zou je ergens dik 200 hectare vinden: een natuurvergunning voor ruim 300 koeien krijg je nergens meer in Nederland. ‘We hebben gevraagd: doe ons maar een voorstel. We hebben geen reactie gekregen.’
Dat terwijl kleinzoons Daan (16) en Pim (11) warmlopen voor bedrijfsopvolging. Deze zomer gingen ze met hun ouders op vakantie naar Scandinavië, ‘ter oriëntatie’. Emigreren uit eigen beweging is prima, vindt Piel. ‘Maar wij zijn Nederland niet zat.’
De melkveehouder ziet wel een alternatieve uitbreidingslocatie voor defensie: het nabijgelegen Witterveld – een hoogveengebied met Natura2000-status. ‘Defensie is de beste natuurbeheerder die je je kunt wensen.’
Uit de mond van een boer klinkt dat wellicht als preken voor eigen parochie. Toch heeft Piel een punt: de biodiversiteit op defensieterreinen is over het algemeen hoog, blijkt uit onderzoek. ‘Defensie en natuur zouden ook bondgenoten kunnen zijn en elkaar kunnen versterken’, stelt bijvoorbeeld Natuurmonumenten in reactie op de uitbreidingsplannen.
Maar: dat moet dan wel met beleid. En dat gebeurt in de jongste defensieplannen volgens Natuurmonumenten amper. Terwijl het ‘overduidelijk is’ dat veel voornemens zullen leiden tot extra druk op de natuur door stikstofdepositie, verstoring en risico op natuurbranden.
Een van de gebieden waar het schuurt is rond de Weerterheide. Met het weer in gebruik nemen van de kazerne bij Budel (nu een asielzoekerscentrum) wil Defensie het huidige oefenterrein uitbreiden met 300 tot 700 hectare, voor een oefendorp en trainen in compagnieverband.
Volgens Defensie liggen de beoogde uitbreidingszones buiten Natura2000-gebied, Natuurmonumenten betwist dit. Uitbreiding en intensivering van militair gebruik zou zich slecht verhouden tot de Vogel- en Habitatrichtlijn. Rust en stilte zijn cruciaal voor bijvoorbeeld de nachtzwaluw, boomleeuwerik en roodborsttapuit. Ook zouden militaire activiteiten een bedreiging vormen voor het landschap.
Volgens een woordvoerder van Natuurmonumenten wordt er gesproken met Defensie over ‘koppelkansen’, ‘maar is vooral heel veel nog onduidelijk’. Daar waar boer Piel Defensie wijst op het Witterveld, oppert Natuurmonumenten juist het gebruik van landbouwgrond als alternatief. Het uitkopen van boeren zou bovendien goed zijn voor het verminderen van stikstofneerslag.
Bijna de helft van de natuur die Defensie op de korrel heeft, bevindt zich nabij het Artillerie Schietkamp (ASK) bij ’t Harde. Geldersch Landschap en Kasteelen beheert er natuurgebied De Dellen. De landschapsorganisatie zegt begrip te hebben voor het belang van defensie-activiteiten voor de nationale veiligheid. ‘Tegelijkertijd vinden wij het van groot belang dat bij dergelijke besluiten de kwetsbare natuur op de Veluwe zoveel mogelijk wordt ontzien’, laat een woordvoerder weten.
De landschapsorganisatie verzet zich daarom tegen onteigening. Wel ziet het meerwaarde in ‘het verkennen van oplossingen van medegebruik, zodat zowel de belangen van Defensie als die van natuurbehoud geborgd kunnen worden’.
Daar heeft ook Defensie oren naar. Sterker: de natuur rond het schietkamp kan grotendeels in de huidige staat blijven, meent het ministerie. Eerder deze maand sprak demissionair staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB) in de Tweede Kamer gloedvol over het ‘goede huwelijk’ tussen defensie en natuur. ‘We hebben tegenwoordig zelfs natuurbeleid’, aldus de gewezen militair.
Neem de dassenburcht op het terrein van het uit te breiden munitiedepot bij Staphorst. ‘Daar is geen verstoring door mountainbikers, hardlopers en mensen die hun hond uitlaten.’ Op initiatief van Staatsbosbeheer wordt binnenkort zelfs een intentieverklaring getekend om nauwer te gaan samenwerken in ‘robuuste natuur’.
Alleen de Partij voor de Dieren vindt de voorstelling van zaken wel erg rooskleurig. De uitbreidingsplannen hebben negatieve impact, benadrukte Tweede Kamerlid Christine Teunissen. ‘Natuurlijk is het veel beter voor de natuur als er geen activiteiten plaatsvinden.’
Dat ontkende Tuinman niet. ‘Als wij met een tank over een zandhagedis rijden, is dat een schadelijk effect.’ Toch bleef hij erbij: ‘Het is niet of-of, maar zoveel mogelijk en-en.’
Ook Albert Piel heeft best oog voor geopolitieke spanningen. Hij vraagt zich wel af hoe noodzakelijk de grondhonger van Defensie is. Op het huidige oefenterrein ziet hij nu zelden militairen. En zullen oorlogen in de toekomst echt nog worden uitgevochten met soldaten? ‘Ik lees alleen maar over drones.’
Af en toe oefenen kan volgens hem best tussen de maïs, zodat de boeren niet hoeven te wijken. ‘Hybride gebruik’, noemt Piel het, volgens goede afspraken. ‘Met een tank tussen de koeien door is niet zo handig.’
Staatssecretaris Tuinman is er ‘best enthousiast over’, al ligt een dubbelfunctie voor boerenland wel ‘iets gecompliceerder’ dan voor natuur. Onder druk van de Tweede Kamer beloofde hij desalniettemin een proef.
Bestuurder Dirk Bruins van boerenbelangenorganisatie LTO Noord gelooft er wel in. ‘Als het met natuur kan, dan moet het ook met landbouw kunnen.’ Want de impact op de defensie-uitbreiding op de boerenstand is groot, zegt Bruins. Niet alleen worden er flink wat hectare aan het areaal onttrokken, in Zeewolde moeten negen boerengezinnen plaatsmaken voor een nieuwe kazerne. ‘Dat is ongekend.’
Terwijl de operatie wordt geleid door een bewindspersoon van de BBB, de partij die gedwongen uitkoop van boeren in het stikstofdossier keer op keer ‘onbespreekbaar’ noemde. Voor de noodzaak defensie te versterken is onder boeren meer sympathie dan voor natuurmaatregelen, merkt Bruins. ‘Maar als je met je gezin moet vertrekken, doet de reden er niet zoveel toe.’
Voor sommige boeren biedt het kansen, bijvoorbeeld als ze op leeftijd zijn en geen opvolger hebben. ‘Maar voor de meesten is dit een doemscenario. Ze hebben hun bedrijf jarenlang opgebouwd, hun kinderen gaan nabij naar school. Zelfs als er elders plek is: je bestaan verplaats je niet zomaar’, aldus Bruins.
Uitwijkmogelijkheden zijn sowieso schaars. Het Rijk kocht recentelijk ongeveer 150 hectare akkerland bij Smilde, bedoeld als ruilgrond voor de boeren die moeten wijken bij De Haar. Naar verluidt werd er 120 duizend euro per hectare voor betaald. In 2024 kostte een hectare in Drenthe nog ongeveer 74 duizend euro, inmiddels is dat gestegen naar 82.500 euro, blijkt uit cijfers van het Kadaster.
Boeren moeten vanwege de milieubelasting meer weiland hebben voor hetzelfde aantal koeien, en volgend jaar vervalt ook de Nederlandse uitzondering op Europese mestregels, waardoor veehouders meer land nodig hebben. De defensie-uitbreidingen komen daar nog eens bovenop, zegt Bruins van LTO Noord.
‘Dat heeft absoluut een prijsopdrijvend effect. Ik hoor bedragen voorbij komen die een half jaar geleden ondenkbaar waren. Dat leidt tot chagrijn, zeker als Defensie ook nog eens grond voor je neus wegkaapt.’
Daar komt bij, zegt Bruins, dat verloren natuur altijd elders gecompenseerd moet worden. ‘Zo gaat deze operatie altijd ten koste van landbouwgrond.’
De maatschap Piel kreeg tot dusver enkel een brief van het Rijk, met de mededeling dat er voorkeursrecht is gevestigd op hun grond. Dat betekent dat ze, als ze de landerijen willen verkopen, die eerst aan de overheid moeten aanbieden. Zo wil het Rijk speculatie voorkomen.
De claim – die Piel aanvocht – gijzelt de bedrijfsvoering. Als het onderpand onzeker wordt, staan banken niet garant voor de aankoop van een nieuwe trekker.
Vanwege de voorkeursrechtclaim mag de overheid meer dan marktconform betalen voor de grond, tot 125 procent. Geld lijkt sowieso geen probleem, met brede politieke steun voor verhoging van de Nederlandse defensie-uitgaven.
Onteigening zou de Piels miljoenen opleveren, rekent Albert voor. ‘Maar dan moeten we nog afrekenen met de Belastingdienst. En een zak met geld, daar heb ik niks aan.’
Deze week komt staatssecretaris Tuinman weer naar Laaghalen. De gang van zaken verdient geen schoonheidsprijs, erkende hij nadat ook de gemeente Midden-Drenthe kritiek had geuit op de slechte communicatie. ‘Onzekerheid is misschien wel de grootste pijn’, aldus Tuinman. Tegelijkertijd tempert hij de verwachtingen. ‘Ik kan niet alles oplossen, daar is Nederland te klein voor. ’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant