Je agenda raakt overvol, er doet zich wat leukers voor of je hebt écht geen zin in een afspraak. Hoe kom je daar het beste onderuit, zonder vrienden kwijt te raken?
schrijft voor de Volkskrant vooral over praktische vragen op het terrein van wetenschap en gezondheid
De hele middag doorbrengen op een kringverjaardag met jengelende kinderen? Daar zit je mogelijk niet op te wachten, maar dat geldt niet als geldige reden om een feestje af te zeggen. Hoe kom je wel onder afspraken uit, zonder je er schuldig over te voelen of anderen te kwetsen?
Waarom voelen we ons eigenlijk bezwaard als we moeten afzeggen voor een partijtje? Volgens hoogleraar psychologie Paul van Lange van de Vrije Universiteit Amsterdam zijn we zeer beducht voor de mogelijke gevolgen. ‘In het interpersoonlijke verkeer zijn mensen over het algemeen risicomijdend, omdat het gevoelig is voor ruis. We zijn heel erg bezig met hoe iets over kan komen op de ander. Die kan zich afgewezen voelen als persoon, maar ook denken: kennelijk stelt de vriendschap minder voor dan ik had gehoopt.’
Alle reden dus om afspraken tactvol af te zeggen. Daarbij wil je vooral de indruk vermijden dat je lichthartig handelt, toonde Amerikaans onderzoek in 2023. Bijna 1.200 respondenten deelden in welke situaties ze het wel en niet passend vonden als iemand een afspraak cancelt. Afzeggen om gezondheidsredenen of vanwege een gezinssituatie gelden als de meest geaccepteerde verontschuldigingen. Geen zin hebben scoorde als zeer matig als excuus, maar het meeste kwaad bloed zette afzeggen omdat je iets beters te doen hebt. Zulke comparative rejection maakt de ander al te bewust van diens plek in de pikorde.
Eerlijkheid loont dus niet altijd, maar een excuus verzinnen is zeker niet de oplossing: deelnemers van de studie gaven in overweldigende meerderheid aan dat ze pas écht boos zouden zijn als zo’n leugen aan het licht kwam.
Liegen lijkt dus geen optie, maar hoe vind je dan een voldoende stevig excuus om af te zeggen? Van Lange adviseert open kaart te spelen, maar je woorden zorgvuldig te kiezen. ‘Geen zin’ kun je een stuk diplomatieker brengen. ‘Als je zegt dat je hoofd er niet naar staat en de energie er niet voor kan vrijmaken, dan zou dat eigenlijk een voldoende reden moeten zijn, vooral als je dat onderbouwt met: ik heb een ontzettend drukke week gehad.’
Het helpt daarbij dat kleine leugens in de juiste context geaccepteerd zijn, vertelt hoogleraar sociale psychologie Ilja van Beest van de Universiteit van Tilburg. ‘In onze maatschappij mag je zeggen: ‘Ik voel me niet zo lekker, daarom kom ik niet’. Iedereen snapt dan ook wel: misschien is dat niet helemaal waar.’ De formulering van zo’n leugentje om bestwil voelt misschien wat doorzichtig, maar daarin schuilt ook de kracht. ‘De ander weet: dat flauwe zinnetje is in Nederland een geaccepteerde reden om af te zeggen.’ Al is het gebruik wel gebonden aan normen. ‘Het kan echt niet als je daarna staat te swingen op een ander feest en je Instagram volstroomt met foto’s.’
Met name bij grote gelegenheden is het feit dát je een reden geeft al voldoende, vermoedt Van Beest. ‘Als iemand honderd mensen heeft uitgenodigd, is diegene helemaal niet bezig met of jij wel of niet komt. Die heeft daardoor niet eens door dat je reden niet zoveel voorstelt.’ Een reden geven werkt overtuigend, ook als de inhoud tamelijk weinigzeggend is. Pas in kleiner gezelschap gaat de argumentatie meer tellen. ‘Dan zal meer worden gewogen: wat zegt die ander eigenlijk? Dan helpt het om een formulering te gebruiken die binnen de norm past.’
De meeste winst is misschien wel te halen in hoe je je afzegging brengt. Van Lange tipt te bellen om je woorden kracht bij te zetten. ‘Mensen onderschatten vaak het belang van stemgerichte interacties. De ander heeft veel meer begrip voor jouw redenering als je die toelicht in een gesprek. Diegene denkt: als je belt om het uit te leggen, dan zal het wel oprecht zijn. Een appje of e-mail kan worden gezien als gemakzuchtig, zeker als dat op het laatste moment is.’ De drempel om te bellen is mogelijk groter, maar dat is volgens Van Lange onnodig. ‘Recent onderzoek laat zien dat het ongemak vaak heel erg meevalt. De kans is groot dat bellen beter uitpakt dan je er makkelijk van afmaken.’
Er is nog een reden om je afmelding zo persoonlijk mogelijk te maken. Een snel bericht in een groepschat of mailwisseling kan voor anderen een legitimering vormen om ook af te zeggen, vertelt Van Beest. ‘Daarmee wordt de norm neergezet dat afzeggen kennelijk mag, waardoor voor anderen de drempel lager ligt.’
Blijft die drempel onneembaar voelen? Vermoedelijk overschat je de gevolgen van een afzegging. Mensen tillen gewoonlijk minder zwaar aan een gecancelde afspraak dan de afzegger veronderstelt, bewees Amerikaans onderzoek in 2024. Een experiment toonde bovendien dat het geruststellend kan werken om het perspectief van de organisator aan te nemen: zou je zelf hevig ontstemd zijn als iemand afzegt omdat het ‘toch niet zo goed uitkomt’? Meestal valt dat mee, dus maak vooral dankbaar gebruik van zulke formules.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant