In 1937 maakte Adolf Hitler een beruchte expositie om verwerpelijke en Duits-vijandige kunst te veroordelen. Nu wil Donald Trump af van kunst die volgens hem te weinig ‘echte Amerikaanse’ waarden uitdragen.
schrijft voor de Volkskrant over beeldende kunst.
Of Adolf Hitler met zijn verwerpelijke ideeën revanche nam op zijn mislukte kunstenaarscarrière, zal wel altijd aanleiding blijven voor speculaties. Maar dat hij gezien zijn eigen mierenzoete aquarelletjes verregaande opvattingen had over wat hij ‘goede’ en ‘foute’ kunst vond, staat buiten kijf.
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
In elk geval vroeg hij in 1937 Adolf Ziegler, bevriend kunstenaar en Hoofd van de Rijkskamer voor Beeldende Kunst, om een tentoonstelling samen te stellen als voorbeeld voor de Duitse bevolking, waarop deze zou kunnen zien hoe verdorven bepaalde, vooral expressionistische kunstvormen waren.
Resultaat: de roemruchte expositie Entartete Kunst in München. Te zien waren 650 kunstwerken van 120 kunstenaars, onder wie Kandinsky, Nolde, Beckmann en Chagall. Ze moesten Hitlers ideeën illustreren van wat decadent, elitair, bolsjewistisch en Joods was. Of zoals Ziegler het formuleerde: ‘Afwijkingen van waanzin, brutaliteit, incompetentie en degeneratie.’
Censuur en kunstzuivering omwille van een politiek imago. Het klinkt ons tegenwoordig bekend in de oren, gelet de manier waarop president Donald Trump de afgelopen maanden op een vergelijkbare manier huishield in de Amerikaanse kunst- en cultuurwereld.
Onwelgevallen, want niet-patriottische kunst moet uit de musea verwijderd worden; ‘woke’ bestuurders het veld ruimen. Cultuurinstellingen moeten een boodschap uitdragen van het ‘goede’ Amerika: wit, hetroseksueel, christelijk, vaderlandlievend. Zo liet Trump recentelijk weten dat het Smithsonian Institute, een verzameling van grote musea in de Verenigde Staten, ‘out of controle’ is, minder nadruk moet leggen op hoe slecht de slavernij was, maar meer op de westerse waarden en ‘het Amerikaanse exceptionalisme’. Zijn conclusie: ‘Woke is broke.’
Het is niet te verwachten dat Trump, in zijn potsierlijk ingerichte Oval Office, ooit van de Duitse tentoonstelling zal hebben gehoord, maar de uitgangspunten zullen hem als muziek in de oren hebben geklonken. Meer dan twee miljoen Duitsers lieten zich destijds informeren over wat ze niet meer mooi mochten vinden, maar verwerpelijk, lelijk en Duits-vijandig.
Overigens was de Entartete Kunst-expositie onderdeel van een tweetrapsraket die Hitler voor ogen had. Want tegelijkertijd werd op een steenworp afstand, in het Haus der Deutschen Kunst, de Grosse Deutsche Kunstausstellung georganiseerd, geopend door Adolf himself.
Hier stonden de toonbeelden van het nieuwe, Arische schoonheidsideaal opgesteld. De metershoge mannelijke krachtpatsers en vrouwelijke vruchtbaarheidsidolen van Arno Breker; heroïsche landschapsschilderijen en poezelige naakten van artistieke geestverwanten, plus een drieluik van Adolf Ziegler, natuurlijk.
‘Goede’ kunst werd zo van ‘foute’ kunst onderscheiden. Niet dat iedereen daar dezelfde waarde aan hechtte. De presentatie met gedegenereerde kunstwerken, die gedurende enkele jaren door Duitsland en Oostenrijk reisde, werd een ongekend succes en tweemaal zo goed bezocht als die met Hitlers favorieten.
De beide tentoonstellingen pasten in een grotere culturele, ideologische omwenteling die Hitler voor ogen stond: om de hele cultuur te kneden en indoctrineren naar Arische maatstaven. Muziek, film, theater, fotografie, literatuur, radiouitzendingen, architectuur en design moesten allemaal de raszuivere heroïek van het ‘nieuwe’ Duitsland uitdragen en uitstralen.
Wie daarbij niet in de pas liep, werd vervangen of ‘opgeruimd’. Velen zagen de bui al hangen en probeerden zich onzichtbaar te maken in een ‘innere Emigration’ of vertrokken naar het buitenland, zoals schrijver Thomas Mann, de schilders Kandinsky, Kokoschka en Beckmann.
Nadat de nazi’s waren verslagen en de schilder/dictator Hitler zelfmoord had gepleegd, duurde het nog enige tijd voordat de smet van de ‘entartete kunst’ was verdreven. Pas in de jaren vijftig begon Duitsland zich te beseffen wat ze aan vooruitstrevende, onderscheidende en waardevolle kunst als ‘verdorven’ in de hoek had gegooid.
Duitsland zocht aansluiting met de avant-garde die elders, met name in Engeland en Amerika, gewoon was doorgegaan. Ze hadden wat in te halen. Een van de gevolgen: de eerste ‘Documenta’-expositie in Kassel, in 1955, waarop werk werd getoond van kunstenaars die juist tijdens de oorlog als ‘entartet’ waren verketterd. De tentoonstelling was (hoewel een van de samenstellers, Werner Haftmann, nazi was geweest en lid van de SA) een vorm van Wiedergutmachung in een poging te laten zien dat Duitsland weer welwillend stond tegenover alle vormen van experimentele, controversiële kunst.
Je zou hopen dat iets soortgelijks na het tweede termijn van Trump ook zou gebeuren. Dat de Amerikaanse politiek – en bevolking – zal beseffen dat de eenzijdige bewieroking van wat hij ‘gezond’, ‘waar’ en ‘echt Amerikaans’ noemt, een vergissing was – to say the least.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant