De ophef over bands als Bob Vylan en Kneecap heeft een lange voorgeschiedenis, want waar punkmuziek klinkt, klinkt controverse. En al werden concerten van bands als Sex Pistols, Crass en Body Count zelden verboden: al te brute statements hadden vaak wel gevolgen. Een overzicht.
is redacteur popmuziek van de Volkskrant.
Als genre trapte de punk gelijk goed af: met de hak van de schoen récht in het gezicht van het establishment. De Sex Pistols vonden het nodig al vanaf hun debuut een mening te hebben en dus de controverse te zoeken. Dat móést ook van manager Malcolm McLaren, die zijn tijd vooruit was en begreep dat ophef aandacht kon genereren en daarmee succes kon brengen.
Met God Save the Queen uit 1977, de tweede single van de band, zetten de Sex Pistols het jubileumfeestje van hun koningin luister bij. Koningin Elizabeth zat 25 jaar op de troon en dat werd in 1977 gevierd met eerbetonen en volksfeesten. En dus ook met dat nummer van dat hinderlijk recalcitrante bandje.
God Save the Queen was volgens zanger Johnny Rotten bedoeld als steunbetuiging aan de arbeidersklasse. Maar in de tekst kwam dit hart onder de riem er wat merkwaardig uit. Het ‘regime’ van Elizabeth was ‘fascistisch’, volgens de knauwende Rotten, al in de eerste zin van het nummer. En het was nog niet klaar: ‘God save the queen/ She ain’t no human being/ There is no future/ In England’s dreaming.’
Een pittige tekst, vond de Britse omroep BBC. Die weerde het nummer van de radio. Een aantal belangrijke winkelketens weigerden de single te verkopen. Malcolm McLaren kreeg gelijk: het nummer werd een absolute hit.
Met hun album Never Mind the Bollocks, Here’s the Sex Pistols konden de Sex Pistols op tournee: geen rechter die hun optredens wilde verbieden. Ook niet in Nederland, waar in december 1977 een bijzondere tournee werd gehouden die voerde langs minder voor de hand liggende podia in Sittard en Maasbree. Er stond zelfs een show gepland in Winschoten. Het leek wel of heel Nederland in die tijd tolerant was.
In de beginjaren was Iron Maiden eigenlijk nog geen metalband. Zanger Paul Di’Anno had géén lang haar en vond zichzelf een pure punk. En dat was de agressieve, schreeuwerige rock van zijn band eigenlijk ook.
In het nummer Sanctuary, uit 1980, zingt Di’Anno dat hij zich moet verstoppen voor de wet omdat hij dingen heeft gezien, die niemand wil zien: ‘I know you’d have gone insane if you saw what I saw/ So now I’ve got to look for sanctuary from the law.’
Wát Di’Anno dan precies had gezien, werd uitgebeeld op de hoes van de tweede single van Iron Maiden. In een donker achterafstraatje zagen we het monster Eddie, de mascotte van de band, met een slagersmes in de hand boven het levenloze lichaam van een vrouw gebogen staan. En dan niet zomaar een vrouw, maar de premier van het land, Margaret Thatcher.
Een moord op een premier, uitgebeeld op een albumhoes: dat zou in het huidige Engeland waarschijnlijk niet kunnen. Maar de jaren tachtig konden er best om lachen. De tabloid Daily Mirror schreef over het nummer en de hoes: ‘It’s murder! Maggie gets rock mugging.’
Maar de Schotse krant Daily Record vond de hoes ‘vreselijk’ en liet jonge conservatieve politici aan het woord die voorspelbaar verontwaardigd deden en iets zeiden over ‘slechte smaak’.
De manager van de band kreeg een idee. Hij vroeg de illustrator de hoes te censureren, maar wel op de Iron Maiden-manier: met humor. Thatcher kreeg een balkje voor haar ogen. Waardoor zij ineens de schurk leek; op de hoes blijkt Thatcher de promotieposters voor Iron Maiden van de muren te hebben gescheurd. Een actie die Eddie niet kon waarderen, zeker niet van die andere ‘Iron Lady’, die dus werd afgeslacht. De single ging daarna, met ‘gecensureerde hoes’, doodleuk de hele wereld over. Het waren bijzondere tijden.
De band Crass was een van de zuiverste, puur activistische punkbands van Engeland. De band woonde in een soort commune, streed voor dierenrechten en het milieu, was feministisch en had als een van de eerste punkacts steevast twee vrouwelijke zangers op het podium staan.
De band fulmineerde tegen religie, in bijvoorbeeld het schokkende nummer Asylum, waarin Jezus de maat werd genomen bij een tekst die je nekharen nog altijd overeind doet staan: ‘Christus, gravedigger/ You dug the pits of Auschwitz/ The soil of Treblinka is your guilt/ Your sin, master, master of gore, enigma.’
Logisch dat kerkelijk Engeland doodsbenauwd was van Crass. Maar dat werd de politiek ook, in toenemende mate.
Het Verenigd Koninkrijk was in 1982 met een enorme vloot naar de Falklandeilanden getrokken om het gekoloniseerde Britse eiland te bevrijden van een Argentijnse bezetting. Het werd een bloedige strijd en daarover schreef Crass een keihard lied, opgedragen aan Thatcher. Met teksten waarbij die van Bob Vylan verschralen tot gebrul van een stel pubers. ‘How does it feel to be the mother of a thousand dead?’, vroeg Crass aan Thatcher.
En Crass praatte de rest van het nummer ook niet bepaald met meel in de mond: ‘You smile in the face of death cause you are so proud and vain/ Your inhumanity stops you from realising the pain/ That you inflicted, you determined, you created, you ordered/ It was your decision to have those young boys slaughtered.’
Thatcher kon deze aanval niet over zich heen laten gaan. In het parlement werden vragen gesteld en er werd een aanklacht in de steigers gezet onder de ‘Obscene Publications Act’, waarmee Crass eventueel verboden zou kunnen worden.
De band verklaarde daarop dat ze zich wilden beraden op hun toekomst, omdat ze vonden dat ze in een ‘vreemd en angstaanjagend’ strijdtoneel terecht waren gekomen.
De pogingen tot censuur hadden het gewenste effect: Crass ontbond zichzelf in 1984. Zeer tot spijt van een grote groep Nederlandse fans, die de band vaak had zien spelen in punkzaaltjes van Zaandam tot Voorburg, Groningen en Voorschoten. Tijdens hun Nederlandse tournees werd Crass zelfs gehuisvest in een speciaal voor hen gebouwd honk. ‘Het stonk er’, zei de band daar later over in een biografie. ‘Alles klopte gewoon.’
Een politieke punkband mét radiovriendelijke hits: dat is natuurlijk dubbel gevaarlijk. The Clash werd door de Britse burgerij gevreesd, omdat in nummers als Tommy Gun, uit 1978, leek te worden geflirt met terroristische organisaties als de Rode Brigades in Italië en de Duitse Baader-Meinhof Groep.
‘Tommy gun, you ain’t happy ’less you got one’, zong Joe Strummer, verwijzend naar het in die jaren populaire machinegeweer. ‘Ain’t gonna shoot the place up just for fun.’
Wie de tekst wat aandachtiger las, kon ontdekken dat het nummer eerder een aanklacht tegen terreur was. Het slot van het lied was veel minder triomfantelijk dan het begin: ‘I see all the innocents, the human sacrifice/ And if death comes so cheap, then the same goes for life.’
The Clash werd vaker verkeerd begrepen, ook door strijdgenoten. De eerste single White Riot bijvoorbeeld, een oproep om te gaan rellen, joeg schrik aan bij de eerste rechtschapen punks uit Engeland én Nederland. Omdat er mogelijk een zweem van racisme in het lied hing.
In White Riot zegt The Clash dat witte jongeren ook de straat op moeten gaan. Net als zwarte Britse jongeren, die vanuit hun achterstandspositie wél hun strijd voeren. ‘White riot, I wanna riot/ White riot, a riot of my own’, zingt Strummer. De tekst is ook in het vervolg enigszins onbeholpen: ‘Black man got a lotta problems/ But they don’t mind throwing a brick/ White people go to school/ Where they teach you how to be thick.’
Strummer had duidelijk iets uit te leggen, ook omdat vrijwel geen radiostation het nummer wilde draaien vanwege het vermeende racisme. The Clash was in 1976 getuige geweest van rellen in de wijk Notting Hill, zei Strummer, waarbij zwarte jongeren het opnamen tegen de in hun ogen racistische politie. Strummer sloot zich aan bij de activisten en vroeg zich af waarom hij zo’n beetje de enige witte relschopper was.
Die observatie had hem tot het nummer gezet, verklaarde hij. Hij vond dat witte jongeren geprivilegieerd waren en van hun luie reet moesten komen, om ook te strijden voor gelijkwaardigheid. Strummer begreep daarna wel dat hij zijn woorden voortaan wat zorgvuldiger moest kiezen.
Met zijn punk- en metalband Body Count tekende de rapper Ice-T voor een van de grootste controverses uit de Amerikaanse pop. Ice-T schreef zijn nummer Cop Killer in 1992, volgens Ice-T zelf als een protestlied tegen politiegeweld.
De tekst was gruwelijk, op het sadistische af. ‘I’ve got my twelve gauge sawed off/ I got my headlights turned off/ I’m ’bout to bust some shots off/ I’m ’bout to dust some cops off.’ Gevolgd door het ook niet subtiele refrein: ‘Cop killer, better you than me/ Cop killer, fuck police brutality/ Cop killer, I know you family’s grievin’ (fuck ’em)/ Cop killer, but tonight we get even.’
Amerika zou er nu van op de achterste benen staan. Maar dat stond het destijds zéker ook. Politie-organisaties eisten van platenmaatschappij Warner dat het nummer zou worden teruggetrokken van het debuutalbum van Body Count. President George H.W. Bush sprak zijn afkeer uit. En de fysieke exemplaren van het debuutalbum van Body Count verdwenen uit de schappen in veel winkelketens. Maar optredens van de band werden niet verboden, dat ging het Amerika van destijds kennelijk nog te ver.
Toch kreeg met name de platenmaatschappij Warner het moeilijk. Aandeelhouders dreigden zich uit het bedrijf terug te trekken als Cop Killer niet uit de handel zou worden genomen. Dat laatste bewoog Ice-T ertoe zijn nummer terug te trekken, op eigen initiatief, bezwoer hij later. Het kwam hem op kritiek te staan vanuit de hiphop. Het blad The Source schreef dat de zelfcensuur van Cop Killer stond voor ‘het einde van de rap’.
Saillant detail: rapper Ice-T speelde vanaf de jaren nul een agent in de tv-serie Law & Order: Special Victims Unit. Nóg saillanter detail: in 2015 speelde Body Count op festival Pinkpop en deze show werd afgesloten met, u raadt het al, Cop Killer. En al werd het concert uitgezonden op de Nederlandse tv, er ontstond geen ophef over. Zelfs niet toen Ice-T het nummer aankondigde als ‘het volkslied van Nederland’.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant