Uit de mist van lang voorbije oorlogen duikt soms een nieuw gezicht op. Dat van Jan Koolhaas, bijvoorbeeld. Hoog voorhoofd, scherpe neus, dunne glimlach – alles in sepiatinten. Hij wilde arts worden maar geld om te studeren was er niet en zo kwam hij na de hbs terecht bij een handel in peulvruchten.
Hij was ook reserve-officier bij de infanterie. Drie sterren op de hoge kraag van zijn uniform. In de meidagen van 1940 leidde kapitein Koolhaas een compagnie van het Eerste Regiment Wielrijders bij de strijd om het Eiland van Dordrecht, waar Duitse parachutisten de weg vrij probeerden te maken voor hun hoofdmacht die oprukte vanuit Brabant.
Bij een tegenaanval in de middag van 12 mei, even ten zuiden van de stad, kwam Koolhaas’ eenheid onder vuur te liggen. Eerst van eigen artillerie en daarna van Duitse mitrailleurs, „waardoor het verband zoekraakte”, aldus het gevechtsverslag. Daarna trok men zich terug op een kruispunt bij de gereformeerde kerk, „waar de compagnie zeer slecht [was] opgesteld”.
Het verslag is getypt door Koolhaas’ plaatsvervanger. „Bij een poging een betere opstelling in te nemen kwam kapitein Koolhaas door mitr. vuur getroffen te vallen. Onmiddellijk is dokters hulp ingeroepen, deze kwam echter eerst te 19.00 uur.” Te laat voor Jan Koolhaas. Alles was te laat. „De capitulatieorder kwam te 19.00 van 14 mei 1940.”
Met andere gesneuvelden werd hij op de nabije begraafplaats Essenhof begraven. Zijn weduwe, die wekenlang niet wist dat ze weduwe was, gaf hem daar later een eigen graf. Maar zij stierf in 1949 en Koolhaas’ graf leek geruimd te worden. Meestal volgt dan een herbegrafenis op Militair Ereveld Grebbeberg. Maar Koolhaas blijft in Dordrecht. Vorige week werd hij voor de derde maal op de Essenhof begraven, naast de militairen die er al liggen, zij aan zij; 79 met een steen van het Koninkrijk der Nederlanden en vijftien Britten, onder wie een complete vliegtuigbemanning. De oudste dode was 48, de jongste 19. Koolhaas werd 35.
Hoe gaat zoiets? Met een draagploeg van zes militairen in ceremoniële tred met het overschot op vier schouders. Voor zes schouders is het kistje, onder een kleine Nederlandse vlag, te kort. Alsof een kind wordt begraven. Ik zag dat ‘omfloerst’ letterlijk een zwarte lap rond een trom betekent. Er is een kussentje met Koolhaas’ onderscheiding voor moed. En een hoornblazer die het signaal ‘taptoe’ en ‘vooruit’ blaast. Er zijn geen doedelzakken of saluutschoten nodig om iets weg te moeten slikken.
Van Koolhaas’ zes kinderen zijn er nog drie in leven, in Canada en Australië, te bejaard om te reizen. Wel zijn er klein- en achterkleinkinderen. En groep zeven van de Julianaschool. Er is altijd een schoolklas bij een herbegrafenis, omdat, zegt defensie, „we het verhaal willen doorgeven dat iemand voor onze vrijheid is gestorven”. En in de toespraakjes ontbraken de woorden „zeker in deze tijden” niet.
Het was ook een beetje historisch re-enactment. Met een dienstfiets uit 1940 van Koolhaas’ regiment, die defensie op Marktplaats had gevonden. Tamboer en hoornblazer droegen het grijsgroene wollen veldtenue met beenwindsels en de helm als een champignon. Maar niemand lachte.
Hans Steketee doet elke maandag ergens vanuit Nederland verslag.
Source: NRC