nieuwsbriefMachtige tijden
Machtige tijden De VS lijken definitief de totalitaire afslag te nemen – het gevolg van decennialange polarisatie. Den Haag zei deze week juist meer samenwerking en minder polarisatie te willen. Maar klopt dat ook? Over ongevaarlijke en bloedlinke polarisatie – een kleine verkenning.
Mirjam Bikker (ChristenUnie), Frans Timmermans (Groenlinks-Pvda), Henri Bontenbal (CDA) en Geert Wilders (PVV) op tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen.
Kluitjesvoetbal is een bekend Haags specialisme. Veel politiek leiders deden deze week alsof ze het licht hadden gezien: meer samenwerking en minder polarisatie.
CDA-voorman Henri Bontenbal is met zijn schappelijke stijl de hoogst gewaardeerde politicus van het moment. En dus kwamen allerlei electorale concurrenten, jaren verwikkeld in talloze conflicten, tot inkeer nadat de koning in de Troonrede de polarisatie aansneed. Lijsttrekkers op zoek naar de Bontenbal in zichzelf.
Het tweedaagse debat dat volgde was oefenen voor de laatste campagneweken, en dan is oprechtheid niet altijd een streven meer.
De Algemene Politieke Beschouwingen leerden wat veel politici werkelijk bedoelden met minder polarisatie: minder verzet tegen de behoudende dominantie in de nationale vergaderzaal.
„Rechtse frames voeren de boventoon”, schreef Trouw donderdag, en daar viel weinig tegen in te brengen.
Zo omarmde bijna de hele Kamer de aanname dat het bedrijfsleven zwaar gebukt gaat onder een steeds hogere lastendruk. De laatste jaren zijn er wel werkgeverslasten gestegen, maar ik zou zeggen: hou de grote lijn in de gaten.
In de databank van het CBS kun je een vergelijking vinden van de ontwikkeling van de lastendruk voor ondernemers en werknemers (‘hardwerkende Nederlanders’) in de laatste vier decennia.
Voor ondernemers daalde de belasting- en premiedruk tussen 1985 en 2020 met 12 procentpunt naar 32 procent. De ‘hardwerkende Nederlander’ kwam er minder goed vanaf: een daling met 7 procentpunt naar 44 procent in dezelfde periode. (Over de jaren daarna ontbreken deze vergelijkende data, aldus het CBS.)
Bij asiel speelt iets vergelijkbaars. Joost Eerdmans (JA21), die dankzij goede peilingen ook groeiend aanzien in de Kamer geniet, zag „totaal geen lagere instroom”, zei hij donderdag. Niemand weersprak hem.
Uit de stukken blijkt niettemin het tegendeel. De Staat van Migratie van afgelopen zomer leerde dat het aantal eerste asielaanvragen vorig jaar met zestien procent daalde. Uit de CBS-data over asielaanvragen in 2025 blijkt dat die daling zich voortzet.
En het interessantste is: deze dalingen zijn níét het resultaat van de vurige Haagse asieldebatten van het laatste jaar. De wetgeving die „het strengste asielbeleid ooit” moet verwezenlijken, ligt nog bij de Eerste Kamer.
Het zou politici tot bescheidenheid kunnen brengen: zij spreken graag over „greep op migratie”, maar vluchtelingen en mensensmokkelaars hebben wel wat anders aan hun hoofd.
Ook stemde de Kamer donderdagavond laat tegen de behandeling van gewonde Gazaanse kinderen in Nederlandse ziekenhuizen.
Toch heeft het wel relevantie dat politici polarisatie als thema agenderen. Het is een potentieel gevaarlijk verschijnsel, al geldt dit niet voor alle polarisatie. Zolang partijen meningsverschillen verbaal uitvechten, is er niets aan de hand.
Maar bijvoorbeeld het effect van de groeiende versplintering op polarisatie is te lang onderschat. Veel politicologen benadrukten jarenlang vooral de voordelen: hoe meer partijen in de Kamer, hoe groter het vertrouwen in de politiek.
Versplintering is „een weldaad voor democratie”, schreef de Leidse hoogleraar politicologie Joop van Holsteyn in 2021 in Trouw.
Daarbij werd versplintering ook in middenpartijen gezien als een min of meer onvermijdelijk. Najaar 2022 zat het CDA in een diepe crisis. Pieter Omtzigt was opgestapt, BBB brak door in de peilingen.
Een CDA-senator lanceerde intern een gewaagd idee. Hij wilde dat BBB, Omtzigt en het CDA in Des Indes bij elkaar brengen: de vertrokken CDA’ers (Caroline van der Plas en Omtzigt) apaiseren, de versplintering tegengaan: proberen het midden te redden.
Maar de partijtop wilde eerst de problemen in eigen huis oplossen. Zo gebeurde het dat in 2023 twee partijen van oud-CDA’ers – BBB bij de Statenverkiezingen, NSC bij de Kamerverkiezingen – monsterzeges boekten.
Zelf eindigde het CDA dat jaar als de zevende partij van het land, met nog vijf Kamerzetels: het hele midden was uit elkaar gevallen.
Maar als de Kamer vijftien fracties of meer telt, leert de ervaring sinds 2017, hebben politici zo veel moeite bij hun kiezers in beeld te komen, dat ze veranderen in grensoverschrijdende aandachtzoekers.
Ze gaan fratsen uithalen: spektakelleegte. Ze pimpen conflict met een andere politicus op tot persoonlijke weerzin: „Doe normaal man.”
Tijdens het kabinet-Schoof, niet bekend van veel prestaties, kon iedereen de ontsporing tussen de vier concurrerende coalitiepartijen waarnemen.
Het ging van kwaad tot erger. Geen Eftelingbezoek voor asielkinderen, de premier verdacht maken, elke dag ruzie in de krant. Dieptepunt na dieptepunt. Elke vormelijkheid verdween. Maar partijen waren wel in beeld.
Binnen het kabinet ging zelfs de traditie van collegiaal bestuur menigmaal verloren. Eisen stellen aan anderen, zelf weinig weggeven, vergroving, voortdurend opportunisme – en zelden politieke moed.
In dit opzicht was het inzichtelijk dat talrijke coalitiepolitici – de premier, een BBB-Kamerlid – zich op Prinsjesdag erg tevreden met zichzelf toonden.
En een van de grootste zwaktes, vrees ik, van moderne democratieën is dat te veel politici zichzelf niet op het spel zetten. Het Kamerlidmaatschap als carrièrestap. De logica van mensen met een nette opleiding en oog voor hun cv. Berekening boven moed. Niet te veel risico.
Kiezers voelen dat. Echte invloedrijke politici dúrven te verliezen. Winnaars in de strijd om het beste cv ontlopen doorgaans liever risico’s: dan is polariseren een gunstige optie.
Want polariseren kun je leren, moeilijk is het niet, en het veilige is: het tast het aanzien in eigen kring zelden aan.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
De venijnigste polarisatievariant is als politici hun tegenstanders feiten gaan verwijten waarop hun opponenten geen invloed hebben.
Geert Wilders doet dit al jaren. Na de aanslag op Charlie Hebdo in 2015 zei hij tegen Rutte: „U zult nooit kunnen wegkomen met de woorden ‘wir haben es nicht gewusst’. (–) U wist het al jarenlang.” Vlak na de uitbraak van corona in Nederland in 2020 verweet hij de premier dat hij „bewust aanstuurt op doden”. Zo heeft hij een heel repertoire ontwikkeld.
Dit is het grootste risico van polarisatie: de stap van inhoudelijke conflict naar generalisaties (‘links wil..’; ‘typisch rechts..’) en ontmenselijking als politieke strijdmethode.
In de VS dreigt dit al decennia. Zelf was ik in 2007 onder de indruk van The Second Civil War van politiek journalist Ron Brownstein, die toen al liet zien dat de rem op extremisme binnen partijen dreigde te verdwijnen.
Het moest een keer uit de hand lopen. De moord op Charlie Kirk en de reactie van Trump voeden de vrees voor grootschalige repressie van politieke tegenstanders, beschreef Mark Lievisse Adriaanse al op Prinsjesdag in NRC. Het is nadien bewaarheid.
Oproepen vanuit het Witte Huis om mensen met de verkeerde opvatting over de moord op Kirk te ontslaan. Een door een Trump-loyalist geïnitieerd ontslag van een televisiekomiek.
Decennialange polarisatie die lijkt te eindigen in een nachtmerrie, ook voor Europa: het land waarvan de veiligheid van dit continent afhankelijk is, staat voor een totalitaire afslag.
Nicolien van Vroonhoven (NSC), Pieter Omtzigt (NSC) en Caroline van der Plas (BBB) tijdens het vragenuur in de Kamer
De Kamer reageerde er amper op, zo gaat dat vaker: twee dagen voordat in 1989 de Muur viel, werd in Den Haag een nieuw kabinet geïnstalleerd.
Paradoxaal genoeg hoeft het verval van de VS niet ongunstig te zijn voor de electorale kansen van Bontenbal. Nederland is na Zweden het Europese land met het negatiefste oordeel over het Amerika van Trump, aldus recent Pew-onderzoek.
Dan is Bontenbals publieke afkeer van polarisatie vermoedelijk geen nadeel.
Maar je kon deze week ook zien dat hem een lastige balanceeract wacht. In dit behoudende Haagse klimaat, met een CDA-electoraat dat klassiek naar rechts overhelt, kan het hem zetels kosten als hij zich te veel openstelt voor samenwerking met GL-PvdA.
Dat is de ware test voor de depolariserende middenpositie waarmee hij deze campagne heeft afgetrapt. Want in essentie begon Omtzigt twee jaar terug in een vergelijkbare rol.
Tegelijk verkeert hij in de bijzondere situatie dat hij de laatste jaren een partij uit de dood liet opstaan, terwijl hij in de Kamer werd omringd door oud-CDA’ers die een concurrerende partij leiden.
Joost Eerdmans (JA21) werkte in de jaren negentig voor de CDA-Kamerfractie. Caroline van der Plas (BBB) was in 2018 CDA-kandidaat in Deventer. Eddy van Hijum (NSC) was eerder CDA-Kamerlid, -gedeputeerde en -raadslid.
Als partijverlaters bevorderden ze de polarisatie. En het zou zomaar kunnen dat enkelen van hen na de verkiezingen de samenwerking met Bontenbal zoeken.
Source: NRC