De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen bepleit het opschorten van de Europese samenwerking met Israëlische wetenschappers. ‘Er is ook bij ons sprake van voortschrijdend inzicht.’
Hanneke de Klerck is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
Hoe kun je corruptie beter monitoren en begrijpen? Hoe krijg je de overgang van dierlijk naar duurzamer plantaardig voedsel voor elkaar? Hoe zorg je ervoor dat een sterk gepersonaliseerde immunotherapie voor kankerpatiënten kan worden toegepast in academische ziekenhuizen?
Het zijn maar een paar voorbeelden van studies in Europees verband waaraan Israëlische onderzoekers voorlopig niet meer mogen meewerken als het ligt aan het bestuur van de KNAW, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Ook al wordt Israël volgens Marileen Dogterom, de president van de KNAW, gewaardeerd als wetenschappelijk partner en zal het opschorten van de Israëlische medewerking een gevoelig verlies betekenen.
‘Israël is een sterk wetenschapsland. Het is niet voor niets onderdeel van Horizon, wat een Europees programma (voor wetenschappelijke samenwerking, red.) is. Maar het Associatieverdrag, waarin de deelname van Israël is geregeld, bestaat uit formele afspraken en die worden geschonden.’
In dat verdrag staat al in artikel 2 dat de samenwerking is gebaseerd op respect voor mensenrechten en democratische principes.
Lang stond de KNAW op het standpunt dat ze geen stelling neemt in politieke conflicten en oorlogen, maar vorige week vroeg het bestuur om de samenwerking met Israël in het Horizon-programma op te schorten en riep het de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) op zich daarvoor in Europees verband sterk te maken.
De KNAW verwijst onder meer naar een oproep van Allea, de Europese federatie van academies van wetenschappen, die in augustus vroeg om onmiddellijke humanitaire actie en herstel van infrastructuur. Ook de toenemende wetenschappelijke consensus over het genocidale karakter van het Israëlische geweld in Gaza speelt een rol – zo kwamen in mei onderzoekers van het Niod, een van de instituten van de KNAW, tot de conclusie dat er sprake is van genocidaal geweld door Israël in Gaza.
Waarom kwam uw bestuur nu met een verklaring en niet eerder?
‘Dat heeft geen heel strakke reden. Het onderwerp is voortdurend wel ter sprake gekomen, we hebben er veel discussies over gevoerd. Maar zo’n proces kost tijd.’
Voelde u druk uit uw achterban? In 2023 drongen enkele instituten er al op aan dat de KNAW zich solidair zou verklaren met Palestina en de academische gemeenschap daar. Toen zei de Akademie dat het niet haar rol is stelling te nemen.
‘Nee, we voelden geen druk. We hebben een doorlopende discussie gevoerd met de instituten, de medewerkers, met onze peers. Je bent erg zoekende: wat is onze rol, hoe trekken we samen op met universiteiten?
‘Deze verklaring is van ons, van het bestuur, maar natuurlijk houden we rekening met wat onze leden en medewerkers vinden.’
Neemt de KNAW nog steeds liever geen stelling?
‘De KNAW is de hoeder van de wetenschap in Nederland, zeggen we weleens. We zijn politiek onafhankelijk en adviseren het ministerie van OCW. Daar valt deze oproep onder. Wij hopen dat het onze minister kan helpen in Europa sterker te staan, als hij dat wil.’
Verschillende lidstaten willen de deelname van Israël aan (delen van) het Horizon-programma opschorten, maar de meerderheid die daarvoor nodig is, is er op dit moment niet. De Europese Commissie heeft voorgesteld om de samenwerking stil te leggen tussen Israël en de European Innovation Council, die onderdeel is van Horizon Europa.
Israëlische universitair bestuurders hebben hun regering opgeroepen een einde te maken aan het menselijk leed in Gaza. Hielp dat ook om tot deze verklaring te komen?
‘Hoe langer deze ellende voortduurt, hoe meer ook de wetenschappelijke wereld, net als andere maatschappelijke actoren, van zich laat horen.
‘Wij willen bijdragen aan een breder geluid in de wetenschappelijke wereld. Je ziet bijvoorbeeld ook dat Belgische rectoren zich uitspraken voor het opschorten van het Associatieverdrag.’
Dat deden de rectoren vorige maand in een oproep waarin ze ook de Belgische regering vroegen zich in te zetten voor een staakt-het-vuren en directe voedselhulp.
‘Binnen onze maatschappelijke verantwoordelijkheid willen wij nu helder zeggen: aan Horizon zijn duidelijke voorwaarden verbonden en aan die voorwaarden wordt niet voldaan.
‘Dat was misschien eerder ook al zo, maar er is ook bij ons sprake van voortschrijdend inzicht. Constateert de EU dat aan de voorwaarden niet meer wordt voldaan en onderneemt ze actie? Vooralsnog is dat niet gebeurd. Laat dan in elk geval duidelijk zijn hoe wij ernaar kijken.’
Het demissionaire kabinet staat achter het voorstel van de Europese Commissie om een deel van het Horizon-programma stil te leggen, liet minister David van Weel in augustus weten. Is de vraag aan de minister van OCW dan niet vooral symbolisch?
‘Wij zien de minister van OCW als degene die namens de wetenschap onze zorgen verwoordt in besprekingen in het kabinet.
‘Wij denken dat de samenwerking met Israëlische wetenschappers in het hele Horizon-programma zou moeten worden gestopt. Zolang de situatie niet verandert, voelt onze verantwoordelijkheid groot. Maar wij zijn niet degenen die besluiten kunnen nemen. Dat moet de politiek doen.’
Wat is er de afgelopen jaren veranderd in de samenwerking met Israëlische wetenschappers?
‘Je komt Israëlische wetenschappers tegen op conferenties, dat blijft gelukkig zo, en de inhoudelijke discussie over het veld verandert niet.
‘Bij universiteiten gaat het vaak om uitwisselingsprogramma’s voor studenten die worden stopgezet en er is misschien meer terughoudendheid om samenwerkingen te beginnen. Wat er is, gaat vaak door. Je moet de contacten met individuele wetenschappers koesteren. En je moet het per geval beoordelen: waar gaat het project over, wie zit erachter, is het bijvoorbeeld militair gericht en houden ze zich aan de afspraken?
‘In het Horizon-programma werken we met Israëlische wetenschappers samen binnen consortia. Als die samenwerking stopt, gaan we dat zeker merken: Israël is een gewaardeerd wetenschappelijk partner.’
Zijn er wetenschappers tegen het opschorten van de samenwerking?
‘Niet iedere wetenschapper is het ermee eens, maar dit is ons standpunt.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant