Dit weekend worden in de dictatuur Rwanda de wereldkampioenschappen wielrennen gehouden. Dat is niet onomstreden, maar toch zijn er in de wielerwereld weinig morele bezwaren te vinden.
is sportverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft met name over wielrennen.
Het zijn ongebruikelijke taferelen bij de viering van een heus wielerfestijn, de Ronde van Rwanda, een belangrijke etappekoers op het Afrikaanse continent. Het decor rond het Amahorostadion in hoofdstad Kigali vertoont deze laatste zondag van februari ronduit grimmige trekjes.
Achter de busjes met renners, die zich opmaken voor een proloog, staan om de 10 meter gehelmde militairen met kogelwerende schermen. Op de daken van omliggende gebouwen liggen scherpschutters. Wie beroepshalve of als genodigde bij het het startpodium wil komen, passeert drie controleposten.
Een reden voor dit wapengekletter dient zich weldra aan in de gedaante van een graatmagere gestalte in een colbert, de ogen verborgen achter een zonnebril. Waar Paul Kagame (67) verschijnt, is enige voorzorg vereist. Hij is vanaf 2000 president van Rwanda. De voormalige rebellenleider van het Rwandees Patriottisch Front voert volgens mensenrechtenorganisaties een meedogenloos regime. De veiligheidstroepen zijn deze weken extra alert nu de strijd in Oost-Congo tussen de rebellenbeweging M23, volgens de Verenigde Naties gesteund door Rwanda, en het Congolese regeringsleger oplaait.
Kagame blijft niet lang bij het stadion. Tegelijk met de voorzitter van de internationale wielerfederatie UCI, de Fransman David Lappartient (52), zwaait hij met de vlag als startsein voor de eerste deelnemer aan de korte tijdrit, wisselt nog wat woorden met genodigden en maakt zich dan uit de voeten.
Hun moment de gloire moet nog komen. Morgen beginnen de wereldkampioenschappen wielrennen in Kigali, met de tijdritten als opening van het programma en de wegraces voor de elite volgend weekeinde als afsluiting. Daar treffen Kagame en Lappartient elkaar weer, bij het evenement dat in betekenis verder reikt dan de verdeling van regenboogtruien. Voor het eerst wordt een WK op Afrikaanse bodem verreden en dat ook nog in een land dat weer is opgekrabbeld na de genocide in 1994, toen extremistische Hutu’s achthonderdduizend tot één miljoen Tutsi’s en gematigde Hutu’s vermoordden.
Het maakt de kampioenschappen er niet minder omstreden op. De toewijzing in 2021 maakte in de eerste reacties nog veel enthousiasme los. Hier wordt sportgeschiedenis voor Afrika geschreven. Dit betekent een krachtige impuls voor het wielrennen. Maar er klonken al snel ook afkeurende geluiden. De UCI spant samen met een president die het instrument van sportswashing veelvuldig bespeelt. Met het faciliteren van evenementen en financiering van beroemde teams wil Kagame laten zien dat investeringen er lonen, dat het land veilig en schoon is en een bezoek waard.
Het moet tegelijkertijd de beroerde situatie van de mensenrechten maskeren. Rapportages van onder meer het journalistieke onderzoekscollectief Forbidden Stories maken melding van intimidatie, vervolging en liquidaties van Rwandezen die kritiek uitoefenen op het bewind, tot in het buitenland aan toe.
Voetbal vormt een speerpunt in het oppoetsen van het imago. Kagame sponsort grote clubs in Europa. Arsenal, Paris Saint-Germain, Bayern München en Atlético Madrid spelen met de tekst Visit Rwanda op het tenue. Beroemdheden zijn welkom.
Tijdens een bezoek in april 2019 aan Rwanda, waar hij op uitnodiging tijdens een ceremonie een naam gaf aan een babygorilla (het werd Ingogozi, ‘leider’), complimenteerde Louis van Gaal het beleid van Kagame, die volgens hem erin was geslaagd het gedrag van de door de genocide getraumatiseerde bevolkingsgroepen ten goede te veranderen. ‘Dat zie je in de straten, dat zie je aan de mensen.’ Als coach, zei hij, weet hij hoe moeilijk dat is.
Na het wielrennen heeft de president alweer een andere sport op het oog: de Formule 1. Weer was er een rol voor een Nederlander weggelegd. Max Verstappen nam in december vorig jaar tijdens een gala in Kigali zijn trofee van het wereldkampioenschap in ontvangst. Hij hield samen met Kagame de beker vast. Allengs groeide het ongemak. Hoewel Golfstaten als Saoedi-Arabië, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten ook de sport gebruiken om de beeldvorming naar inzicht bij te stellen, wringt het bij Rwanda extra.
De Britse journalist Michela Wrong, die in 2021 een kritisch boek over Kagame schreef (Do Not Disturb), verklaarde vorig jaar in een reactie op de mogelijke komst van het Formule 1-circus tegen persbureau Associated Press: ‘Het verschil is dat Saoedi-Arabië zich dit soort deals kan veroorloven. Rwanda niet. Rwanda is een zeer arm land, sterk afhankelijk van zelfvoorzienende landbouw en buitenlandse hulp, dat miljoenen dollars pompt in enkele van ’s werelds rijkste clubs. Er is iets inherent weerzinwekkends aan.’ Hoewel het percentage van de bevolking dat leeft onder de armoedegrens tot 40 procent is gedaald, is de situatie op het platteland vaak nog schrijnend.
Er worden meer vraagtekens gezet. Het geweld in Oost-Congo zette de dubieuze rol van Rwanda, dat volgens de VN kostbare mineralen in die regio rooft om die vervolgens zelf te exporteren, weer in de schijnwerpers. Zowaar voetbalsupporters van Arsenal en Bayern roerden zich. Zij zien het land liever niet meer als geldschieter.
‘Visit Tottenham’, stond spottend in hetzelfde lettertype als de aanbeveling op de shirts op een billboard bij het stadion van de Gunners; de Spurs zijn aartsrivalen. De Duitse club heeft onlangs besloten de overeenkomst met Rwanda aan te passen. Voortaan ligt het accent op het steunen van de opleiding van jonge voetballers in Kigali en omgeving.
In de wielerwereld is het met een lantaarn zoeken naar morele bezwaren tegen dit WK. Er zijn renners die verstek laten gaan en bonden die beperkte selecties afvaardigen, maar de afwezigheid is geen vorm van protest. Er zijn andere redenen om weg te blijven. De kalender is te vol. Het parcours is te zwaar. De vliegreis vanuit Europa duurt te lang. De hotels zijn te duur.
In een interview met Trouw gaf algemeen directeur Maurice Leeser van de Koninklijke Nederlandsche Wielren Unie in juni wel toe dat het WK gevoelig ligt. Dat het evenement naar ‘wielergek’ Rwanda gaat, juicht hij toe, maar hij roept ook op tot een kritische blik bij volgende toewijzingen. Leeser gaat er binnen de UCI op aandringen dat voortaan niet alleen wordt gekeken naar logistiek, techniek en veiligheid. ‘Het zou goed zijn als andere criteria, zoals mensenrechten, een prominentere plek krijgen in die afweging.’
In een ontvangstruimte van het Amahorostadion toont UCI-baas Lappartient zich na het vertrek van president Kagame nauwelijks vatbaar voor kanttekeningen van buitenaf. ‘Laten we niet vergeten waar dit land vandaan komt, met tijdens de genocide dagelijks meer doden dan in de Eerste Wereldoorlog. Kagame is in staat gebleken mensen weer samen te brengen. Hij is een sterke leider. Dat geeft vertrouwen.’
Ja, hij kent de strekking van rapporten over schending van mensenrechten. Maar hij pleit voor enige terughoudendheid in het vellen van een oordeel. ‘Je kunt niet zomaar onze eigen opvattingen dupliceren en overal van toepassing verklaren. Visies kunnen uiteenlopen. De steun voor Kagame is niet gestolen, het is de realiteit. Hij koos voor veiligheid van de inwoners. Op straat voel je dat. Dit is een stabiel land.’
Het was zijn droom, zegt hij, toen hij in 2017 aantrad als voorzitter: een WK in Afrika. ‘En nu zijn we zover.’ Lappartient verwacht komend weekeinde op zaterdag en zondag één miljoen toeschouwers. Hij rekent erop dat het enthousiasme langs de weg de toon zal zetten. Winnaars die het podium gaan delen met de ‘Napoleon van Afrika’ – het draaiboek voor de huldigingen is alleen bekend bij ingewijden – zullen misschien ook iets anders ervaren: een keerzijde van de medaille.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant