Net als bij de Vuelta leidt de deelname van een Israëlisch team ook tot discussie bij het EK honkbal in Rotterdam, dat deze zaterdag begint. Ligt een boycot van Israëlische sporters in het verschiet? ‘Het is nu kiezen of delen voor de sport. Doen alsof je naïef bent, daar trapt niemand meer in.’
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft met name over sport en media.
De tachtigste Ronde van Spanje bleek inderdaad een historische editie, maar niet zoals de organisatie zich die zal hebben voorgesteld. Etappes werden ingekort, de huldiging in Madrid ging niet door omdat pro-Palestijnse demonstranten bezit van het parcours hadden genomen. De aanwezigheid van de Israëlische wielerploeg Israel-Premier Tech was twee weken lang brandstof voor de protesten geweest.
De Vuelta-organisatie probeerde de wielerploeg zover te krijgen zich terug te trekken. Zonder succes. Het zou ook niet passen bij de boodschap die grondlegger Sylvan Adams met Israel-Premier Tech wil uitdragen. Voor de zelfverklaard Israël-ambassadeur, die de aanvallen op Gaza openlijk prijst, is het team altijd al een vehikel geweest om het land te promoten.
‘Wie geen sympathie heeft voor Israël, zou niet voor dit team moeten rijden’, zei hij ooit. Als zijn ploeg zich zou hebben teruggetrokken uit de Vuelta, zouden de ‘terroristen’ volgens Adams hebben gewonnen. ‘Dan staan ze morgen te demonstreren tegen teams uit Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten en Astana.’
In de Vuelta oefenden renners van andere ploegen steeds meer druk uit op het team om te vertrekken. Ze kijken daarbij ook vooruit. Want wat staat het peloton te wachten in de koersen waar Israel-Premier Tech zijn opwachting maakt? De Tour de France verliep zonder grote incidenten, maar de start in Barcelona volgend jaar zal ongetwijfeld worden aangegrepen voor nieuwe protesten.
‘We zijn een wielerronde’, riep Vuelta-directeur Javier Guillén uit, terwijl zijn wedstrijd bezig was in totale chaos te ontaarden. Er klonk wanhoop in door. Wat wil je ook als baas van een ronde in een land waar de regering de protesten openlijk toejuichte? Premier Pedro Sánchez vindt zelfs dat er voor Israël geen plaats meer in de sport kan zijn, zolang het bloedvergieten in Gaza voortduurt.
In de laatste decennia was een grote wielerronde niet in zo veel chaos en gedoe geëindigd als deze Vuelta. Het toont aan dat sportorganisaties zich geen raad weten met een team dat zo nadrukkelijk doelwit is van massale protesten. De Vuelta-organisatie zei geen ploegen te kunnen uitsluiten en verwees naar wielerunie UCI, die de verantwoordelijkheid weer neerlegde bij het Internationaal Olympisch Comité (en de uitlatingen van de Spaanse premier woedend betitelde als ‘uitbuiting van de sport voor politieke doeleinden’).
Toch lijkt er door de Vuelta een kantelpunt bereikt, zegt Sandra Meeuwsen. Volgens de sportfilosoof is de geest uit de fles. ‘Het is nu kiezen of delen voor de sport. Doen alsof je naïef bent, daar trapt niemand meer in.’
Door de oorlog in Gaza slaan de emoties en pro-Palestijnse protesten ook steeds meer over op de sport. De deelname van sporters en ploegen uit Israël roept steeds meer weerstand op, ook al kunnen zij niet verantwoordelijk worden gehouden voor de daden van het leger.
Wel maakt het uit hoezeer een sporter de militaire acties van Israël steunt. Zo ontdekten supporters van Fortuna Düsseldorf dat de nieuw aangetrokken aanvaller Shon Weissman zich op sociale media had afgevraagd waarom er ‘geen 200 ton aan bommen op Gaza waren gegooid’. Ook vond hij het vreemd dat gevangengenomen Palestijnen niet door het hoofd waren geschoten. De clubleiding van Fortuna Düsseldorf nam daarop vlug afscheid van hem.
De twee Israëlische voetballers in de eredivisie hebben niet zo’n scherp profiel als Weissmann, waardoor hun komst niet tot problemen heeft geleid. Oscar Gloukh droeg weliswaar een doelpunt in de Champions League voor zijn vorige club Red Bull Salzburg op aan ‘de soldaten die voor ons land vechten’, maar hij wordt bij Ajax vooral beoordeeld om zijn acties op het veld. Het Italiaanse Como toonde eveneens interesse in Gloukh, maar volgens het AD wilden de eigenaren uit Indonesië – een land waar veel moslims wonen – geen spelers uit Israël aantrekken.
De komst van Gloukh leidde tot maar één klacht bij de supportersvereniging van Ajax, vertelde directeur-bestuurder Fabian Nagtzaam aan de Amsterdamse nieuwszender AT5. Wel heeft Ajax Gloukhs berichten op sociale media met hem besproken, liet de club aan de stadszender weten. FC Twente-aanwinst Stav Lemkin, de andere Israëliër in de eredivisie, zei in Tubantia nog geen vervelende reacties te hebben gehad, al twijfelt hij soms of hij moet vertellen waar hij vandaan komt.
Ook in ons land leidt de deelname van een Israëlische sportploeg tot protesten: bij het EK honkbal, vanaf deze zaterdag in Rotterdam. In navolging van de Rotterdam Palestina Coalitie en de Palestijnse Gemeenschap Nederland riepen de raadsfracties van SP, Denk en Bij1 burgemeester Carola Schouten (Christen-Unie) op om Israël te weren. Bij1-raadslid Marchiano van Campenhout noemde in een debat de deelname van Israël zelfs ‘een poging om de genocide in Gaza te normaliseren’.
Daartegenover staan de fracties die vinden dat je sporters hier niet voor kunt bestraffen, en dat Rotterdam niet gaat over het boycotten van sportploegen. Schouten noemde de situatie in Gaza ‘weerzinwekkend’. Maar het is, zei ze, niet aan de Rotterdamse politiek om te bepalen of een land mag meedoen aan een sportevenement. ‘Als stad kunnen wij niet zeggen: jij wel en jij niet.’
De bevoegdheid om landen uit te sluiten – ook bij een EK – ligt uiteindelijk bij het Internationaal Olympisch Comité (IOC). Wel vindt Schouten dat Den Haag meer kan doen. De landelijke politiek moet daarom keuzes maken, zei ze. ‘Spreek uit wat wel en wat niet. Als dat niet gebeurt, dan wordt de discussie elke keer weer teruggebracht naar de gemeenteraad.’
Paul Reef, docent politieke en internationale geschiedenis aan de Radboud Universiteit, vindt dat te gemakkelijk. Reef is gespecialiseerd in de geschiedenis van sport en politiek en rondt momenteel zijn proefschrift af over de geschiedenis van protest rond de Olympische Spelen en het WK voetbal.
Rotterdam kan de deelname van Israël inderdaad moeilijk verbieden, zegt hij. ‘En visa intrekken is ook geen bevoegdheid van een gemeente. Maar ze kunnen wel de druk op de Europese honkbalbond opvoeren, door niet toe te staan dat Israël in Rotterdam speelt.’
De Spaanse stad Pamplona deed dit in juli met de Israëlische softbalsters bij het EK onder 18 jaar, waarna de ploeg ergens anders zijn wedstrijden moest spelen. De Europese bond schrapte daarop boos de openingsceremonie voor alle teams.
Reef wijst ook op het standpunt van de Arnhemse gemeenteraad over de deelname van Zuid-Afrika aan de Paralympische Spelen, die Arnhem in 1980 organiseerde. Het land was vanwege de apartheid al sinds 1964 uitgesloten van de Olympische Spelen, maar in de Nederlandse politiek was er verdeeldheid of je een stel sporters met beperking, van verschillende kleuren en culturen, daarvoor moest bestraffen.
Reef: ‘De Arnhemse gemeenteraad heeft toen gezegd: we kunnen het niet verbieden, maar als ze toch komen, betalen we niet voor alle veiligheids- en organisatiekosten.’ Een meerderheid van de Tweede Kamer bepaalde, net als daarop de regering, uiteindelijk dat de overheid geen materiële steun mocht geven als Zuid-Afrika deelnam. Pas nadat de Raad van State dit besluit in beroep had goedgekeurd, legde Zuid-Afrika zich bij de boycot neer.
Volgens Reef onderschat Nederland bovendien zijn invloed als succesvolste honkballand van Europa. ‘Als je in zo’n positie bent als Nederland, kun je best stelling nemen door bijvoorbeeld publiekelijk een boycot te bepleiten of de internationale sportkoepels op te roepen om te handelen. In de honkbalwereld bereik je denk ik meer dan bij de UCI, waarbij de commerciële belangen ook zwaarder wegen.’
Internationale sportbonden als IOC en Fifa komen doorgaans pas in actie wanneer de grote landen zich roeren. De Nederlandse honkbalbond ging niet in op een verzoek om te praten over de deelname van Israël aan het EK.
‘Antisemitisch’ en ‘leugenachtig’, zei de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken Gideon Sa’ar over de uitspraken van de Spaanse premier Sanchéz. Maar hoe realistisch is de kans op een Israëlische boycot nu echt? Tot nu toe is er nog geen internationale sportbond geweest die sporters heeft uitgesloten, simpelweg omdat het IOC hier streng tegen zal optreden.
De bal ligt bij het Internationaal Olympisch Comité en, in het voetbal, Uefa en Fifa. Het IOC en de Uefa willen geen vragen van de Volkskrant beantwoorden over de positie ten opzichte van Israël of de vergelijking met eerdere boycots en houden het bij algemene reacties. De Fifa liet niets van zich horen.
Volgens het IOC hebben de olympische comités van Israël en Palestina ‘gelijke rechten’ en voldoen beide aan het Olympisch Handvest. Het IOC zegt er in een standaardverklaring aan te blijven werken ‘om de impact van het huidige conflict op hun atleten te verzachten en ze te ondersteunen’.
Volgens het IOC leefden sporters uit Israël en Palestina bij de Zomerspelen van Parijs vorig jaar ‘in vrede samen, onder één dak in het olympisch dorp’. Parijs was echter ook de plek waar de voorzitter van het Palestijns olympisch comité weigerde de hand van zijn Israëlische collega te schudden en waar Palestijnse sporters vertelden dat ze nog liever zouden opgeven dan te moeten uitkomen tegen een tegenstander uit Israël.
De Europese voetbalbond Uefa verwijst in zijn antwoord naar een interview met voorzitter Aleksander Čeferin in Politico. Daarin vertelt de Sloveen dat de gebeurtenissen in Gaza hem persoonlijk ‘pijn doen en kapotmaken’. Maar een voorstander van een boycot is hij niet. ‘Want wat kan een sporter tegen zijn regering doen om de oorlog te stoppen? De boycot van Russische teams is nu drieënhalf jaar bezig. Is de oorlog sindsdien gestopt? Nee.’
Čeferin gelooft niet dat het voetbal de problemen buiten de sportwereld zou moeten (of kunnen) oplossen. Woedend reageert hij op de suggestie van Politico dat een Uefa-actie met kinderen uit conflictgebieden rond de Super Cup in augustus een politieke tint had. ‘Stop killing children, stop killing civilians’ stond er op de doeken die voor de spelers en mascottes waren neergelegd. Maar wie denkt dat die teksten iets met politiek te maken hadden, is volgens Čeferin ‘een idioot’.
Typisch de reactie van een sportbestuurder, zegt sportfilosoof Meeuwsen. ‘De sport stribbelt tegen en probeert uit alle macht om nog in een soort veilig vacuüm te blijven door te zeggen: wij zijn geen politieke organisatie. Maar wat doe je dan in de probleemwijken, waarom nodig je dan kinderen uit conflictgebieden uit?’ Meeuwsen schreef een boek, Sport = politiek, waarin ze juist betoogt dat de sport er baat bij zou hebben zich méér met politiek in te laten.
Een vergelijking die vaak wordt gemaakt door de voorstanders van een Israëlische boycot is het buitensluiten van Rusland. Na het binnenvallen van Oekraïne in februari 2022 en het annexeren van sportploegen uit ingenomen gebieden, was de internationale sport het er razendsnel over eens: het land verdiende straf. Rusland (en Belarus) werden uitgesloten van internationale sportevenementen. Wel mochten de sporters onder neutrale vlag meedoen aan bijvoorbeeld de Olympische Spelen.
‘Er was in het Westen een enorme eensgezindheid over wat de Russen in Oekraïne deden: dat kon echt niet’, zegt Reef. De Uefa zei meteen naast de Oekraïners te staan en verplaatste de Champions Leaguefinale in mei 2022 van Sint-Petersburg naar Parijs. Nadat Polen, Tsjechië en Zweden hadden geweigerd om naar Rusland te reizen voor de WK-kwalificatie, sloot de Fifa het land ‘tot nader order’ uit van wedstrijden. Ook volgend jaar ontbreken de Russen bij het WK.
Het IOC en de Uefa handelden daarmee als de Navo: een aanval op een van de lidstaten is een aanval op ons allemaal. Ook nu wordt een volk onderdrukt, er zijn honderden sporters uit Palestina omgekomen door het Israëlische geweld. Maar het grote verschil met Israël, zegt Meeuwsen, is dat we in het Westen minder eensgezind zijn over Israël dan over de Russen.
‘De Rus is een collectieve angstgegner’, zegt Meeuwsen. ‘Het is niet zo moeilijk om je daar kritisch toe te verhouden. In dit conflict (de oorlog in Gaza, red.) is het veel moeilijker om je loyaliteit weg te geven. Dat zie je terug in hoe westerse regeringen zoeken naar manieren om op het geweld te reageren.’
De Franse president Macron zei vorig jaar bij de Spelen in Parijs nog dat Israël zich slechts tegen de aanvallen van Hamas verdedigde. Inmiddels is hij niet meer welkom in Israël, nu de Franse regering de Palestijnse staat wil erkennen.
Reef: ‘Het grote verschil met eerdere boycots, ook die van Servië en Joegoslavië in de jaren negentig, is dat er nu geen geopolitieke coalitie van landen is die druk uitoefenen op bijvoorbeeld de Fifa of het IOC. Westerse regeringen worden wel kritischer op Israël, maar de sport blijft toch een beetje buiten schot.’ Dat komt volgens Reef ook doordat Israël de sport ‘minder opzichtig inzet als politiek instrument dan de Russen’.
Vooralsnog blijft het dus bij naar elkaar wijzen en het wegschuiven van verantwoordelijkheden, constateert Meeuwsen. ‘Balletje-balletje noem ik dat.’ Maar als sportwereld wegduiken, kan volgens haar echt niet meer. ‘Wat er in Gaza gebeurt, raakt de hele maatschappij. Je kunt dus niet zeggen dat het de sport niet aangaat. Nee, dit gaat ons allemaal aan.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant