Justitie Het aantal ouderen in gevangenissen neemt toe. Hoe om te gaan met hulpbehoevende mensen in een instelling die gericht is op straf?
De politie doet onderzoek bij een huis in Geldrop waar begin deze maand een 83-jarige vrouw zou zijn neergestoken door haar man. Foto Rob Engelaar/ANP
Jan H. is 86, warrig en slecht ter been. Hij heeft een blaaskatheter omdat hij niet meer goed kan plassen. Hij kampt met steeds meer ouderdomskwalen. Thuis wonen ging de laatste jaren nog maar net, je zou ook kunnen zeggen: eigenlijk al niet meer. Op een zachte winterochtend begin dit jaar probeerde hij zijn vrouw in de echtelijke slaapkamer te wurgen.
Jan sliep op de begane grond in een speciaal bed, zijn vrouw lag boven. De vrouw belde de politie, aan wie Jan H. direct vertelde dat hij het leven niet meer zag zitten en dat hij het zielig vond zijn vrouw alleen achter te laten. Haar „van het leven beroven” was de beste optie voor hen beiden, zei hij, zo blijkt uit de gepubliceerde uitspraak van de rechter. Toen de vrouw een gil gaf, liet hij los, vertelde H. ook.
Later kon hij zich van die intentie niet veel meer herinneren, vertelt H.’s advocaat Donovan Newoor aan de telefoon, mogelijk door de vorm van dementie waar H. aan lijdt. Inmiddels is hij een van de oudste gedetineerden van Nederland: eind vorige maand werd hij veroordeeld tot achttien maanden gevangenisstraf, waarvan twaalf onvoorwaardelijk.
Bij die uitspraak heeft de rechter rekening gehouden met het advies van een psycholoog die H. onderzocht. Die constateerde behalve dementie ook een depressieve stoornis en zwakbegaafdheid. De psycholoog ziet een verband tussen het delict en de stoornissen. „Het is aannemelijk dat het denken van de verdachte, vanwege de bij hem bestaande depressieve stoornis en de cognitieve en intellectuele beperkingen, vernauwd is geraakt”, schrijft de psycholoog in het rapport, „en dat hij daardoor het overzicht kwijt is geraakt”.
Oudere gevangen zoals Jan H. vormen een langzaam groeiende groep. In 2005 was het aantal 65-plussers onder de gedetineerden nog 310, blijkt uit cijfers van het CBS, in 2024 waren het er zo’n 500, zegt het ministerie van Justitie en Veiligheid in reactie op vragen van NRC. In diezelfde periode liep het totaal aantal gevangenen juist sterk terug, van 50.000 in 2005 naar ruim 27.000 vorig jaar. Ouderen vormden dus ook een groter aandeel van het totaal aantal gedetineerden. In 2024 zaten er 26 personen van tachtig jaar of ouder vast. De verwachting is dat die toename gestaag doorzet, omdat de gevangenis net als de samenleving vergrijst. De toename hang ook samen met de langere straffen voor ernstige delicten, waardoor meer mensen oud worden achter gesloten deuren.
En dan is daar de groep mannen zoals Jan H., die kampen met een stapeling van ouderdomsproblemen, het leven niet meer zien zitten en anderen daarin willen meesleuren. „Je ziet steeds meer bejaarde first offenders in de gevangenis”, zei Luc Janssens deze zomer in DJIZien, het magazine van Dienst Justitiële Inrichtingen. Janssens is arts in het Justitieel Centrum voor Somatische Zorg in PI Haaglanden in Scheveningen. „Oudere mensen krijgen last van depressies, geheugenverlies, een delier of psychose na een medische ingreep. Het gebeurt dat mensen dan ineens out of the blue een misdaad plegen. Bijvoorbeeld hun partner ombrengen. Dat is geen unicum.” Janssens is „best geschrokken van wat ik soms zie en hoor”, zegt hij in het magazine. Hij vraagt zich af of het toenemende aantal delicten onder ouderen samenhangt met het verdwijnen van bejaardentehuizen. „Daar werd naar mensen omgekeken en werden ze verzorgd. Je ziet dat het kan misgaan als mensen aan hun lot worden overgelaten.”
Op 4 september werd een man aangehouden die zijn 83-jarige vrouw thuis zou hebben neergestoken. De man zit in voorarrest. Buren vertellen aan het Eindhovens Dagblad dat hij vergeetachtig werd en dat zijn vrouw ook ziek was. In Drenthe werd een tachtigjarige man aangehouden nadat het lichaam van diens 72-jarige vrouw, met wie hij in een seniorencomplex woonde, eind augustus in een kanaal was gevonden.
Als deze ouderen in de gevangenis belanden, hebben ze daar de zorg nodig die ze thuis ook kregen, of die daar wellicht ontbrak. Hoe ga je om met hulpbehoevende mensen in een instelling die gericht is op straffen?
Veel (hoog)bejaarden hebben verzorging nodig. Ze kunnen slecht lopen, zijn deels of helemaal incontinent of beginnen warrig te worden. Normaliter zouden ze thuiszorg krijgen, maar er zijn geen gevangenismedewerkers die dat doen en hulp van buitenaf inhuren is lastig, staat in het rapport Vergrijzing in detentie, dat eind 2022 werd gepubliceerd door de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). Het komt weleens voor dat thuiszorg van buiten de inrichting wordt ingehuurd om steunkousen bij oudere gedetineerden aan te trekken en soms helpt de thuiszorgmedewerker dan ook nog bij het douchen en aankleden. Maar de werkdruk in de thuiszorg is al hoog en naar de gevangenis komen vergt vaak een te grote tijdsinvestering. „Het gevangeniswezen is niet ingericht en voorbereid op de behoeften van ouderen”, stellen de auteurs van het rapport.
Ook vraagt het rapport aandacht voor de fysieke inrichting van gevangenissen. „Rollators passen bijvoorbeeld niet door de celdeuren. Daarnaast bestaat behoefte aan hoog-laagbedden, verhoogde toiletten en handgrepen aan de muur in het sanitair.”
Ouderen belanden vaak op afdelingen voor kwetsbare gevangenen, of ze komen evenals Jan H. terecht in gevangenisziekenhuizen. Dat gaat nu nog, stelt het rapport, maar „bij een verdere toename van ouderen in detentie, komt de capaciteit van de medische diensten onder druk te staan”.
Medische misstanden in Nederlandse gevangenissen. ‘Ik kwam lopend binnen, en verliet de gevangenis in een rolstoel’
Het inrichten van een aparte ouderengevangenis, zoals in bijvoorbeeld Duitsland is gedaan, ligt niet voor de hand. „Voor een meerderheid van oudere gedetineerden zou dit betekenen dat zij niet meer regionaal geplaatst kunnen worden, met alle negatieve gevolgen van dien, zoals het verlies van contact met het sociaal netwerk.”
Eind dit jaar verschijnt een nieuwe beleidsrichtlijn, die moet resulteren in concrete plannen. Voor dat zover is, moeten de ouderen het doen met het huidige aanbod van gevangenissen. In het rapport wordt de reclassering daarom geadviseerd rechters en officieren tot terughoudendheid te manen met het straffen van oudere verdachten. „De RSJ meent dat het uitgangspunt moet zijn dat, mits de veiligheid het toelaat, wordt voorkomen dat een oudere verdachte in detentie terechtkomt.”
In het geval van Jan H. oordeelde de rechter anders. „Gezien de ernst van het feit kan niet anders worden gereageerd dan met een gevangenisstraf”, zegt de rechter in de uitspraak. De rechtbank heeft wel gekozen voor een kortere gevangenisstraf dan in soortgelijke zaken. „De verdachte heeft met zijn handelen inbreuk gemaakt op de onaantastbaarheid van het lichaam en de lichamelijke integriteit van zijn vrouw en haar veel angst aangejaagd.”
Jan H. en zijn vrouw waren 58 jaar samen, maar sinds het geweld wil ze niets meer met hem te maken hebben. Advocaat Newoor vindt dat „de gezondheidszorg heeft gefaald” in aanloop naar het delict van zijn cliënt. Hij meent dat het voorkomen had kunnen worden als zijn cliënt in een verzorgingshuis had gezeten. „Maar hij werd fit genoeg bevonden om thuis te blijven.”
Nu verblijft Jan H. in een medisch centrum van gevangenis Haaglanden. „Hij zit in iets dat op een ziekenhuiskamer lijkt”, zegt Newoor. „Schrijnend, maar door wat er is gebeurd, heeft mijn cliënt nu betere zorg dan toen hij nog vrij was.”
Oud-minister Bussemaker over ‘mega-thema’ vergrijzing: ‘Het gaat net zo goed over wonen, werk, bieb en bushalte’
Source: NRC