Memoir Voor Lea Ypi was haar grootmoeder altijd een belangrijke inspiratiebron. In haar nieuwe boek gaat ze op zoek naar haar familieverleden, dat ze nadrukkelijk verbindt met politieke gebeurtenissen.
Lea Ypi's grootouders tijdens hun huwelijksreis in de winter van 1941 in de Italiaanse Alpen Foto privé-archief Lea Ypi
Lea Ypi (Tirana, 1979) heeft een sterke band met haar in 2006 overleden grootmoeder van vaderszijde. „Ze is de belangrijkste invloed in mijn leven”, zei Ypi onlangs in een interview met Financial Times-journalist Gideon Rachman. Oma Leman (‘Nini’) voedde Lea op toen ze opgroeide in Albanië, voor en na de overgang van een geïsoleerde en communistische samenleving naar een land met moeizame en chaotische vrijheid.
Leven in een tijd van extremen. (Indignity) Vert. Luud Dorresteijn. De Bezige Bij, 414 blz. € 26,99
Ypi, hoogleraar politieke theorie aan de London School of Economics en kenner van Marx en Kant, schreef over haar herinneringen aan die tijd in haar debuut Vrij. Opgroeien aan het einde van de geschiedenis, verschenen in 2021 en opgedragen aan haar grootmoeder. Het was een spectaculair debuut, alom geprezen, vertaald en gelauwerd. Wetenschapper Ypi, zelfverklaard socialist, was in één klap ook een literaire ster, vooral in haar nieuwe moederland het Verenigd Koninkrijk. Alleen in Albanië was er kritiek: sommigen vonden het door haar geschetste beeld van de dictatuur onder stalinist Enver Hoxha te mild.
En nu is er Onwaardig. Leven in een tijd van extremen, waarin Ypi veel verder terugblikt in haar familiegeschiedenis. Het is een rijke geschiedenis, beginnend met aristocraten in het Ottomaanse Rijk en eindigend met gedwongen landarbeid in communistisch Albanië.
De hoofdpersoon is Ypi’s oma Leman Leskoviku, geboren in 1918 in de Griekse stad Salonica (Thessaloniki) en op haar achttiende verhuisd naar Tirana. Ze wordt tijdens de drie decennia die volgen een speelbal van de grote gebeurtenissen in Zuidoost-Europa: einde van het Ottomaanse Rijk, opkomst van nationalisme en fascisme, de Italiaanse bezetting van Albanië, vestiging van het communistische regime. Met tussendoor vooral veel onzekerheid over wat de toekomst zal brengen.
Aanleiding voor Ypi’s tweede boek was een foto van haar grootouders, tijdens hun huwelijksreis in de winter van 1941 in de Italiaanse Alpen. Het jonge echtpaar zit in ligstoelen op een hotelterras. De man kijkt verstoord, of knijpt zijn ogen dicht tegen de zon. De vrouw – de gelijkenis met de auteur is treffend – glimlacht naar de fotograaf en draagt een duur ogende witte bontjas. Ypi kende de foto niet toen hij in Albanië viraal ging op sociale media en venijnige reacties uitlokte. Een luxe vakantie terwijl de wereld in brand staat, ongehoord. Kijk de elite genieten van hun privileges. De familie is bekend in Albanië: Xhafer bey Ypi, overgrootvader van de auteur en vader van de man op de foto, was ooit premier en stemde als hoge bestuurder in 1939 in met Mussolini’s bezetting van Albanië. De vrouw op de foto werd op sociale media beticht van collaboratie met fascisten en spionage voor communisten.
De kleindochter wil haar oma verdedigen. Of preciezer: haar waardigheid verdedigen, omdat zij dat zelf niet meer kan. Maar weet ze wel alles over het leven van haar oma? Waren de verhalen die ze aan de jonge Lea vertelde waar? „Ik kan maar één ding bedenken om verder te komen. Vind de oorsprong. Ga terug naar de bron.”
Dus gaat Ypi op zoek in archieven in Tirana en Thessaloniki, waar ze vooral bij het archief van de veiligheidsdienst op geestig beschreven onwil stuit. Zo ontstaat de hybride vorm van haar boek, fictie en non-fictie ineen. De hoofdlijn is een geromantiseerde reconstructie van haar familieverleden, met gefingeerde dialogen en gedachten. Tussendoor doet Ypi verslag van haar onderzoek en toont ze archiefstukken.
Vaak raakt het particuliere verhaal de historische werkelijkheid. Zoals bij de vooroorlogse ontmoeting tussen Leman en de latere dictator Hoxha, een studievriend uit Parijs van haar aanstaande echtgenoot. Leman voelde weerzin door twee geuren: zijn haar rook naar lavendel, zijn adem naar rauwe ui. „De mengeling van ui en lavendel was zo ondraaglijk dat ze instinctief haar stoel achteruit schoof.” Ypi vertelt de anekdote met suspense; pas in de slotzin van het hoofdstuk onthult ze de naam van „de jongeman”.
De hybride vorm is niet het probleem van Onwaardig. Het knelpunt is dat Ypi haar familieverhaal overlaadt met geschiedenis. Memoirs tegen de achtergrond van historische gebeurtenissen zijn een beproefd genre, gefingeerde gevoelens van echte mensen horen daarbij. Ypi wil echter te veel werkelijkheid kwijt in haar personages, en dat gaat ten koste van hun levendigheid en geloofwaardigheid.
Het leidt tot zulke zinnen: „Ze had een intens geconcentreerde uitdrukking op haar gezicht alsof haar gevraagd was om de meest actuele kwesties te verklaren, bijvoorbeeld waarom keizer Hirohito aarzelde om het Staalpact te steunen, ondanks dat hij akkoord was gegaan met het Anti-Kominternpact, of hoe het mogelijk was dat het Griekse leger tegen alle verwachtingen in zich nog steeds staande hield tegen de Italiaanse invasie.” Hier slaat de non-fictie de fictie tegen de grond.
Kan een boek té rijk zijn? Ypi, tevens filosoof, wil in haar boek verschillende noties van het begrip waardigheid „problematiseren”, zegt ze in een interview in het Britse tijdschrift Prospect. Kant en Nietzsche hadden daar immers verschillende ideeën over. In Onwaardig komen hun namen niet voor, en een niet-ingevoerde lezer zal het niet oppikken. Wel is er een vrijdenkende tante die de jonge Leman de vraag voorlegt wat iemand moet doen die zich in een met rook gevulde ruimte bevindt. Weggaan of wachten of hulp? Die parabel, zo blijkt uit hetzelfde interview, is een verwijzing naar waardigheid volgens het stoïcisme. Het is niet erg om een verwijzing te missen, maar het verklaart waarom personages of gebeurtenissen soms wat schematisch overkomen, alsof ze iets moeten representeren.
In vergelijking met Vrij is Onwaardig minder direct, meer formeel. Begrijpelijk: de afstand tot Ypi’s voorouders is groter dan die tot haar jeugd. Ze moest een beroep doen op historisch onderzoek en was afhankelijk van schaarse archiefstukken. Zeker over vrouwen bleef weinig bewaard. Zoals iemand Ypi adviseert: „Vrouwen en archieven? Succes ermee. Je kunt beter een roman schrijven.”
Ypi wilde de waarheid achterhalen over haar geliefde grootmoeder. Het resultaat van haar zoektocht is niet zozeer een meeslepend verhaal over een vrouwenleven in een tijd van extremen, wel een goed doordachte schets van hoe dat leven eruit kan hebben gezien. De originele ondertitel, A Life Reimagined, is zeer adequaat.
Source: NRC