Journalist Sander Heijne, schrijver van het boek De meeste stemmen gelden niet – Waarom de politiek ons blijft teleurstellen en hoofdredacteur van Vrij Nederland, waarschuwt voor de teloorgang van de democratie. ‘Mensen zijn kuddedieren.’
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Wie de redactie van Vrij Nederland betreedt, ziet rechts een ingelijste foto van Rinus Ferdinandusse. Tussen 1969 en 1996 maakte hij als hoofdredacteur de hoogtijdagen van het opinieweekblad mee.
Eind jaren zeventig had het blad een piekoplage van 117 duizend exemplaren. Redacteuren vergeleken Vrij Nederland destijds met The New York Review of Books en The Sunday Times. Gesloten restaurants gingen speciaal voor ze open. ‘Wij waren de sterren, de crème de la crème, wat nu Matthijs van Nieuwkerk, Jeroen Pauw en Humberto Tan zijn’, zei de in 2019 overleden journalist Max van Weezel in De gouden jaren van het linkse levensgevoel – Het verhaal van Vrij Nederland, een boek van John Jansen van Galen uit 2016.
De gouden jaren van zowel het linkse levensgevoel als van Vrij Nederland zijn inmiddels al even voorbij. Toen Sander Heijne (43) anderhalf jaar geleden hoofdredacteur werd, had het tijdschrift – dat in 2016 een maandblad werd – nog iets minder dan 9 duizend abonnees. ‘De site zag eruit alsof het 2006 was’, zegt Heijne in het café van debatcentrum Pakhuis de Zwijger, waar zijn tienkoppige redactie werkt op de zolderverdieping.
De oud-Volkskrant-journalist is vooral bekend van de boeken Er zijn nog 17 miljoen wachtenden voor u en de bestseller Fantoomgroei, die hij schreef met Hendrik Noten. Dat laatste boek vormde de aanleiding voor Scheefgroei in de polder, een tv-programma dat hij presenteerde met Jeroen Pauw. Vorige week publiceerde Heijne zijn derde boek: De meeste stemmen gelden niet – Waarom de politiek ons blijft teleurstellen.
Maar het eerste deel van het gesprek gaat over het blad waarvan Heijne behalve hoofdredacteur ook directeur-uitgever is. Nadat Vrij Nederland werd losgekoppeld van WPG Uitgevers, de oude Weekbladpers, kreeg Heijne een ‘bruidsschat’ mee van 2 miljoen euro.
Met dat geld is de weg omhoog inmiddels ingezet, zegt hij. ‘De site is vernieuwd en we hebben nu 10 duizend abonnees.’
De teloorgang in de jaren tachtig werd geweten aan de steeds dikker wordende weekendkranten, waardoor Vrij Nederland zich steeds minder onderscheidde. Waarin verschilt Vrij Nederland nu van kranten als NRC en de Volkskrant?
‘Een krant moet een paar honderdduizend lezers tevreden houden. Wij hoeven ons veel minder breed te positioneren – ik krijg nooit klachten over het ontbreken van sportverhalen. Wij kunnen ook sneller stelling nemen. Ik heb kranten lang zien worstelen met de vraag of ze de gruwelijkheden in Gaza moeten betitelen als genocide. Wij deden dat vorig jaar al.
‘En een krant is een prachtig product, maar een krant is ook heel veel. Als je vooral geïnteresseerd bent in duidende en opiniërende verhalen, kun je ons lezen. Het nieuws is op andere plekken gratis beschikbaar.’
En waarin verschilt Vrij Nederland van dat andere progressieve tijdschrift, De Groene Amsterdammer?
‘Wij zijn iets meer streetwise intellectueel. De Groene heeft stukken over Henry George, een denker uit de 19de eeuw. Ik vind dat geweldig, ik lees het graag, maar wij zitten meer op de actualiteit. Daarom publiceren we behalve ons papieren maandblad ook online een weekblad.’
Veel media willen niet graag links genoemd worden. Jullie wel?
‘Natuurlijk zijn wij links. Wij geloven dat de wereld er beter voor zou staan als de rijkdom eerlijker wordt verdeeld, en publieke voorzieningen als de zorg en het onderwijs op peil blijven.
‘Maar we leven ook in een tijd waarin links-rechts niet meer de belangrijkste tegenstelling is in het publieke debat. We kunnen partijen nu ook verdelen langs de as van democratisch en antidemocratisch. Grofweg kun je zeggen dat de PVV en FVD in hun hele wezen antidemocratisch zijn. Partijen als de BBB, JA21 en ook de VVD bedienen zich met enige regelmaat van antidemocratische argumenten.
‘Het grootste gevaar voor de democratie komt volgens mij niet eens voort uit een wens haar te slopen, maar uit partijen die handelen uit eigenbelang en onbenul. De BBB wil de de Raad van State ‘politiek zuiveren’, staat in het verkiezingsprogramma. Volgens mij is dat geen diepe ideologische overtuiging, maar vinden ze het gewoon irritant dat de Raad van State wetten toetst en dat die boeren kan verbieden om verder te groeien. Op deze manier slaapwandelen we een heel ander systeem in.
‘Ook media werken hieraan mee. In De Telegraaf, de grootste krant van het land, verschijnen columns vol misleidende beweringen die uitmonden in ronduit antidemocratische uitkomsten. Neem de hetzes tegen Sigrid Kaag. Zij voelde zich daardoor uiteindelijk zo onveilig dat ze zich terugtrok uit de politiek. In een gezonde liberale democratie moet iedereen zich vrij voelen om deel te nemen aan het publieke debat. Dat zijn we dus al aan het verliezen.
‘Het past in onze traditie om nadrukkelijk iets van die antidemocratische journalistiek te vinden, om af en toe een tik uit te delen aan andere titels.’
In de jaren zestig en zeventig ging Vrij Nederland voorop in de strijd tegen De Telegraaf, maar als ik nu aan iemand denk die dat doet, is het Sander Schimmelpenninck.
‘Dat is een goed punt. Al doen columnisten Teun van de Keuken en Amber Wiznitzer het bij ons ook al, die laatste op haar eigen, speelse manier. Maar we willen dit meer gaan doen.’
‘De laarzen dreunen weer’, zei men vroeger op de redactie als het over het opkomende fascisme ging. Dreunen de laarzen ook nu weer?
‘Het fascisme ís in opkomst. Ik denk dat dat duidelijk is. Kijk naar de hang naar sterke leiders, het dedain voor rechtsstatelijke instituties, burgerrechten, feitenkennis. Al die dingen samen leiden tot onvrijheid. Leiden ze ook tot fascisme? Dat hoeft niet, maar het kan wel.’
De democratie zoals we die sinds de Tweede Wereldoorlog hebben gekend, komt niet meer terug, schrijft Heijne in het zeer leesbare De meeste stemmen gelden niet. De populisten zijn volgens hem ‘in feite politieke marketeers die onze democratie hebben gehackt’.
Hoe hebben populisten de democratie gehackt?
‘De democratie is gebouwd op het idee dat de mens rationeel is, maar uit onderzoek van bijvoorbeeld de psycholoog Daniel Kahneman blijkt dat dat ontzettend meevalt, en het toont ook hoe makkelijk we te manipuleren zijn. Als je mensen veel nieuwsberichten over moorden voorschotelt, gaan ze het aantal moorden schromelijk overschatten. Kijk hoe er nu in sommige media continu wordt herhaald dat er een islamisering gaande is, terwijl het aantal moslims in Nederland al decennialang op 7 procent zit.
‘Mensen zijn kuddedieren, hun denkbeelden en hun gedrag zijn afhankelijk van hun omgeving.’
In je boek geef je een aantal voorbeelden. Zo zouden de filosoof Thomas Hobbes, die in de 17de eeuw leefde tijdens de Engelse Burgeroorlog, en schrijver Primo Levi, die Auschwitz overleefde, een gitzwart mensbeeld hebben. De filosoof Jean-Jacques Rousseau, ‘een product van een leven vol voorspoed en meevallers’, zou daarentegen veel vrolijker zijn. Maar in alle drie de gevallen ligt dit toch veel genuanceerder? In Is dit een mens schrijft Levi bijvoorbeeld dat hij helemaal niet gelooft ‘in de meest voor de hand liggende conclusie’, namelijk ‘dat de mens een egoïstische, domme bruut is’.
‘Als je een paar zinnetjes wijdt aan een filosoof, ga je eigenlijk altijd te kort door de bocht. Wat ik wilde zeggen is dat een mensbeeld altijd wordt bepaald door de context waarin iemand leeft.
‘Mensen kunnen zich gedragen als een onverschillige kudde schapen die achteraf wel zien of ze zich richting de heide of het slachthuis hebben laten drijven.
‘Dit was niet zo’n groot probleem toen het nieuws nog via hoofdredacties van kranten en omroepen kwam, voor wie de feiten leidend waren. Maar die tijd is voorbij. Via sociale media worden we nu overspoeld door nepnieuws. En zie waartoe dat leidt: het aantal democratieën is volgens de index van de Economist Intelligence Unit al jaren aan het slinken.’
Zou dat komen door nepnieuws of doordat traditionele partijen een deel van het electoraat in de steek hebben gelaten?
‘Natuurlijk spelen beide zaken mee. De sociaaldemocratie heeft zichzelf bijvoorbeeld in de paarse jaren, en onder Rutte II, ongeloofwaardig gemaakt. Net zoals de liberalen onder Schoof. Toch kun je de aantrekkingskracht van het populisme lastig louter verklaren als rationele economische keuze. We zien dat partijen als de PVV, de BBB en JA21 toch vooral hun best doen om de bestaande economische status quo te behouden, en het aandeelhouderskaptialisme te versterken.
‘Als het kiezers daadwerkelijk om een wezenlijk ander soort economische orde te doen zou zijn, zouden de SP en de Partij voor de Dieren veel groter zijn. Dit zijn de enige partijen die al jaren echt pleiten voor een wezenlijk anders economisch model. Ik zou dus zeggen dat desinformatie en misleiding een veel grotere rol spelen dan we comfortabel vinden om te erkennen.’
Wat moet er gebeuren om de democratie te redden?
‘Op Europees niveau moet big tech aan de ketting worden gelegd. Door de giftige algoritmen van TikTok en X verspreidt ophef zich razendsnel, mensen krijgen een karikatuur van de werkelijkheid voorgeschoteld. Mensen als Elon Musk maken misbruik van de vrijheid van meningsuiting. Daarmee moet het afgelopen zijn.’
Je stelt ook voor dat kiezers zich beter moeten informeren voordat ze mogen stemmen.
‘Nu stemmen we op personen. Een van de dingen die ik voorstel is dat we op toekomstscenario’s kunnen gaan stemmen. Eerst zouden modelleurs scenario’s in detail moeten uitwerken, zodat kiezers een realistisch beeld krijgen van de consequenties van hun keuze: willen ze in een groen land wonen, in een land met gratis zorg, een combinatie daarvan? Door dit soort experimenten zouden burgers zich betrokkener voelen.
‘Nu schrikken kiezers zich soms dood als ze in de buurt ineens een windmolen zien verschijnen. Maar als ze van tevoren hebben moeten kiezen tussen een kerncentrale, een kolencentrale, een zonnepark, een windmolen of geen stroom, kiezen ze misschien zelf wel de windmolen – en zijn ze onderdeel geworden van de afweging.’
Hoe heeft de research voor je boek je journalistiek voor Vrij Nederland beïnvloed?
‘Dit boek was al voor 90 procent geschreven toen ik bij Vrij Nederland begon. Het is dus eigenlijk andersom. De research heeft mij doen beseffen dat we, als we de democratie willen redden, moeten bouwen aan onafhankelijke progressieve media die krachtig genoeg zijn om tegenwicht te bieden aan antidemocratische propaganda. Vrij Nederland is in 1940 opgericht om deze rol te spelen. Helaas is onze oorspronkelijke missie weer relevant geworden.’
Sander Heijne: De meeste stemmen gelden niet – Waarom de politiek ons blijft teleurstellen. Pluim; 240 pagina’s; € 24,99.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant