Belangrijk debat Hoe om te gaan met de tirades van Geert Wilders blijft een dilemma voor zijn tegenstanders. En: CDA-leider Bontenbal was tot laat in de avond een factor van belang.
Het kabinet luistert naar de inbreng van Geert Wilders (PVV) op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen. De Tweede Kamer bespreekt de begroting die het kabinet presenteerde op Prinsjesdag.
Als je na twaalf uur debat nog volop vragen krijgt van je politieke tegenstanders, dan tel je mee in de Tweede Kamer. Dat geldt voor Henri Bontenbal, de CDA-leider die als de grote uitdager in de verkiezingscampagne wordt gezien.
Bij de Algemene Politieke Beschouwingen (APB) op woensdag staan zijn belangrijkste concurrenten ’s avonds laat nog bij de microfoon. Wil het CDA van Bontenbal de btw op boodschappen verhogen om de hogere defensie-uitgaven te betalen, vraagt Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA). Of wil het CDA juist bedrijven extra zwaar belasten, wil Dilan Yesilgöz (VVD) weten.
Bontenbal antwoordt rustig, maar niet al te duidelijk. De anderen moeten nog maar even wachten op de doorrekening van het CDA-programma door het Centraal Planbureau. Het CDA kiest voor „de gulden middenweg”, zegt hij alleen.
Het is een minutenlange, opvallend inhoudelijke en geduldige discussie. Bontenbals concurrenten blijven mild, ook al krijgen ze niet altijd antwoorden. Rob Jetten van D66 zegt zelfs dat het succes in de peilingen Bontenbal „is gegund”.
Twaalf uur eerder, bij het begin van het belangrijke debat aan de opening van het nieuwe politieke jaar, is de sfeer heel anders. Dan lijkt het alsof de Tweede Kamer de Troonrede van koning Willem-Alexander alweer bijna is vergeten. Helaas lijken mensen in Nederland steeds vaker tegenover elkaar te staan, waarschuwt de koning dinsdag op Prinsjesdag. „En niet in de laatste plaats ook in Den Haag. Met uitgesproken opvattingen, voor of tegen, zwart of wit”, zegt hij.
PVV-leider Geert Wilders zit vooraan en hoort het allemaal aan. Maar diezelfde Wilders trapt de APB af met een snoeiharde tirade van twee uur over asielzoekers, integratie en de islam. Gaan we door met deze „nationale zelfmoord”, zegt Wilders tegen de Kamer, wijken en steden lijken volgens hem steeds meer op „islamitische enclaves”.
Zo worden fractievoorzitters van andere partijen al direct geconfronteerd met de vraag: hoe om te gaan met de bekende provocaties waarmee Wilders het thema asiel en migratie steeds blijft oppoken?
Liever zouden andere fractievoorzitters het hebben over hun ideeën. Over problemen zoals de woningnood, stikstof, de zorg of koopkracht. De een na de ander herhaalt dat het politieke vertrouwen historisch laag is en dat mensen snakken naar oplossingen. Dat vinden ze stuk voor stuk heel erg – en lijken ze vooral anderen te verwijten.
Maar deze eerste ochtend van de APB moeten ze zich eerst verhouden tot Wilders, de leider van de grootste partij van Nederland met 37 zetels, die ook in peilingen groot blijft. De opties die voorbijkomen: Wilders zelf het gevaar noemen, Wilders als wegloper neerzetten, of van onderwerp proberen te veranderen. Allemaal opties waarmee oppositiepartijen tegelijkertijd zichzelf kunnen profileren.
Stephan van Baarle (Denk) doet het eerste: hij zegt dat Wilders al jaren „een kanonnade van haat” over moslims, vluchtelingen en mensen met een migratieachtergrond uitstrooit. Door Wilders kunnen zij niet veilig over straat, zegt hij.
Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA), Rob Jetten (D66) en Laurens Dassen (Volt) peperen Wilders in dat zijn partij met elf maanden regeringsverantwoordelijkheid bijna niets voor elkaar heeft gekregen. Wilders had „een enorm mandaat” na de vorige verkiezingen, zegt Timmermans, maar heeft „niets geleverd, laat iedereen in de steek en geeft vervolgens iedereen de schuld”.
Rob Jetten zegt: „In plaats van de verbinding te zoeken, zoals de koning gisteren vroeg, is Wilders weer terug bij af. Namelijk een agenda van haat en verdeeldheid.”
Jetten en Timmermans laten zien waar ze voor staan. De andere kant is: Wilders gedijt wanneer hij wordt aangevallen op zijn opvattingen over de islam. SP-leider Jimmy Dijk probeert wat anders, en wijst met een stapel papieren op beloftes aan de kiezer die de PVV niet heeft vervuld. Geen daling van de boodschappenprijzen, het Zuyderland-ziekenhuis in Heerlen sluit alsnog deels de deuren en in de zorg blijft private equity toegestaan. Dijk: „Allemaal PVV-bewindslieden, maar ze hebben er niets mee gedaan.”
Er is nog een vierde optie om met Wilders om te gaan: niet reageren, blijven zitten. Onder meer CDA-leider Bontenbal en Yesilgöz van de VVD kiezen daarvoor. Dat is geen toeval. Beide partijen hopen stemmen op rechts van de PVV weg te kunnen trekken, een confrontatie met Wilders is risicovol. En beiden mengen zich ook niet in het snoeiharde debat, omdat ze deze campagne bezig zijn kalm en verbindend over te komen.
Bij Bontenbal lukt dat tot nu toe goed. Bij Yesilgöz juist niet. Beiden voelen zich aangesproken als GroenLinks-PvdA-leider Timmermans later zegt dat een tegengeluid tegen Wilders nodig blijft. „Als een grens overschreden wordt moet je gaan staan om te laten zien waar je voor staat”, zegt hij.
Bontenbal en Yesilgöz lopen naar de interruptiemicrofoon. Bontenbal zegt dat hij zich vaak elders wel uitspreekt tegen Wilders, in talkshows bijvoorbeeld. Yesilgöz’ verweer is dat ze geen oude discussies met Wilders wil herkauwen.
Na alle kritiek over haar felle toon, begint Yesilgöz het debat verzoenend, met de blik alvast gericht op de formatie ná de verkiezingen. Maar ze treft vooral weerstand, van politieke tegenstanders op links, maar ook van partijen die ze ziet als bondgenoten.
Zoals D66. De VVD spreekt zich deze campagne openlijk uit voor een „centrumrechtse” coalitie, met CDA, JA21, BBB en D66. Dat die partijen onderling ontzettend verschillen – met name omdat D66 ver af ligt van JA21 en BBB – vergeet de VVD gemakshalve.
Yesilgöz wil graag met D66-leider Jetten optrekken, zegt ze in het debat, maar hij heeft vooral kritiek. De VVD-leider is als „een kip zonder kop”, vindt hij. Door de PVV uit te sluiten, en GroenLinks-PvdA weg te zetten als extremistisch, en D66 en CDA af te wijzen omdat zij voor afschaffing van de hypotheekrenteaftrek zijn. Yesilgöz draait geïrriteerd haar hoofd weg.
Ook met de ChristenUnie probeert Yesilgöz de relatie warm houden. Samen strijden de partijen immers voor „een kleinere overheid”, zegt ze. Maar CU-leider Mirjam Bikker is niet te spreken over het plan van de VVD om de Onderwijsinspectie ook (religieuze) weekendscholen te laten controleren. Bikker trekt het liberalisme van Yesilgöz in twijfel, en beschuldigt de VVD van doorgeslagen „staatsbedilzucht”.
Zelfs tegen GroenLinks-PvdA lijkt Yesilgöz even coulant te willen zijn. Als Timmermans vraagt om zelfreflectie bij de VVD, zegt zij: „Laten we het anders doen”. Burgers en ondernemers zullen vast willen horen „dat wij elkaar kunnen vinden”. Maar later verwijt Yesilgöz GroenLinks-PvdA dat de partij wegkijkt bij integratieproblematiek. „Daarom gaat het nóóit lukken met links”, zegt ze.
En dus zijn de potentiële formatieproblemen op woensdag beslist nog niet opgelost. Dat er ook in het politieke midden verschillen zijn, en er wat te kiezen valt, willen middenpartijen ook graag duidelijk maken in dit belangrijke debat.
Henri Bontenbal blijft bijvoorbeeld zitten bij Wilders, maar staat wel op om zich uit te spreken tegenover Timmermans. Want tegenover GroenLinks-PvdA komt Bontenbal rechts over, tegenover Wilders is dat lastig: „Ik zie in het verkiezingsprogramma [van GroenLinks-PvdA] wel maatregelen over arbeidsmigratie. Maar op asielmigratie zie ik dat niet.”
Timmermans zelf, die opnieuw een gooi naar het premierschap doet, laat vooral zien dat GroenLinks-PvdA klaar is om samen te werken en te regeren. Hij wil direct na de verkiezingen met een nieuwe Kamer een „begrotingsakkoord” sluiten, om de begroting van 2026 te vertimmeren op gebied van wonen, inkomensbelasting en klimaat. Dat zou het dubbeldemissionaire kabinet van VVD en BBB (32 zetels) nóg machtelozer maken. Hoe geëngageerd en verbindend Timmermans zich in debat ook opstelt, het plan voor een begrotingsakkoord wordt lauwtjes ontvangen. Hij krijgt er geen vragen over.
De genocide in Gaza doet het debat af en toe oplaaien. BBB-leider Caroline van der Plas herhaalt dat ze niet van ieder debat een „Gazadebat” wil maken. Dat deed ze ook toen NSC het kabinet verliet vanwege meningsverschillen met VVD en BBB over Gaza. Dat blijft ze herhalen, ook als andere partijen het genocidale geweld in Gaza aan haar voorleggen, zoals doelbewust doodgeschoten kinderen.
Beweging komt er niet in het Gaza-beleid op deze eerste dag van de APB. Ook niet als het gaat om de evacuatie en tijdelijke medische hulpverlening aan ernstig zieke kinderen in Nederland. VVD-leider Yesilgöz blijft bij het standpunt dat deze kinderen beter in ziekenhuizen in de regio rond de Palestijnse gebieden verzorgd kunnen worden. Maar geschikte ziekenhuizen in de regio zijn er niet of nauwelijks voor kinderen die complexe behandelingen nodig hebben. Dat blijkt uit een rondgang van NRC. Nederlandse ziekenhuizen zeggen klaar te staan om kinderen op te vangen.
Veel fractieleiders benoemen dat het vertrouwen in de politiek historisch laag is, maar de publiekstribune zit tijdens dit debat wel stampvol tot ’s avonds laat. Zelfs de staanplaatsen.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC