Goedendag en welkom in dit liveblog. Hier hielden we je de hele dag op de hoogte van de eerste dag van het belangrijkste politieke debat van het jaar.
Kamer debatteert twee dagen over prinsjesdagplannen
Partijen zullen debat zien als kans voor campagne voeren
Dat was het debat voor vandaag! Morgen om 10:15 uur gaat het debat verder. FvD, SGP, CU, Volt en JA21 zullen dan nog aan het woord komen. Daarna gaat premier Dick Schoof de aan hem gestelde vragen beantwoorden. Dat kan je uiteraard volgen in ons liveblog. Tot dan!
Van Baarle opent opnieuw aanval op Wilders
De laatste spreker, DENK-leider Stephan van Baarle, vuurde in zijn termijn vooral op Wilders, van wie Van Baarle niet alleen zijn standpunten hekelt, maar ook het feit dat hij niet in debat ging met hem over het evacueren van ernstig zieke en gewonde kinderen uit Gaza. Wilders zelf bleef zitten en interrumpeerde de DENK-leider niet.
Van Baarle richtte zich ook op het kabinet, dat wat hem betreft niet voldoende actie onderneemt als het gaat om Gaza. "Wegkijken van een genocide is in strijd met onze grondwet", aldus Van Baarle, die dat de kabinetsleden aanrekent.
De DENK-leider benadrukte ook nogmaals dat zijn partij niet meedoet " aan de wapenwedloop van de NAVO". Wat DENK betreft gaat het geld voor de extra defensie-investeringen naar onder andere de lastenverlichting in eigen land.
SP wil 'samen' verkiezingen in op basis van vijf punten
SP'er Jimmy Dijk is als voorlaatste aan de beurt en gaat in zijn termijn in op de klassieker SP-onderwerpen, waaronder de private equity in de zorg. Hij pleit voor een "sociaal alternatief", en wil dat samen met andere partijen doen, "van SP tot het CDA".
Op zijn congres pleitte Dijk al voor een kabinet van de SP, GL-PvdA en het CDA. Hij wil met de andere partijen het liefst, op basis van de overeenkomsten die zij hebben, met vijf punten op het gebied van wonen, migratie, economie, zorg en inkomenszekerheid sámen de verkiezingen ingaan.
Het debat is even stilgelegd om de late trek van de Kamerleden te stillen. Na de korte snackpauze zal SP'er Jimmy Dijk het woord nemen.
Bontenbal vindt intrekken spreidingswet onverantwoord en duur
Het is "onverantwoord en duur" om de spreidingswet in te trekken, vindt Bontenbal. Veel rechtse partijen willen van de wet af, omdat er in meer gemeenten asielzoekerscentra zullen komen. Maar Bontenbal denkt dat dit "een nog grotere puinhoop" van de asielketen zal maken.
De spreidingswet is bedoeld om het aantal opvangplekken voor asielzoekers gelijker te verdelen over de gemeenten, zodat niet een paar gemeenten alle opvang voor hun rekening hoeven te nemen. Mocht de gelijke verdeling achterblijven, dan kan de minister gemeenten dwingen meer plekken te realiseren.
Bontenbal snapt dat het "fijn" is voor rechtse partijen om te zeggen dat de wet wordt ingetrokken. Maar gemeenten die veel asielzoekers moeten huisvesten, zouden dan vaker dure noodlocaties zoals hotels of cruiseschepen moeten inzetten. "Dat is het cynische van de afgelopen twee jaar: de keten is een nog grotere bende geworden, en de belastingbetaler is daar veel meer geld aan kwijt."
Timmermans knokt voor oplossen 'buffelboete'
Gedurende de dag vraagt Timmermans (GL-PvdA) aan verschillende partijen of ze kritisch willen kijken naar de 'buffelboete'. Dat is een naam die vakbond FNV heeft gegeven aan het bedrag dat honderdduizenden mensen met een parttime en laagbetaalde baan dit jaar zouden zien verdampen op hun loonstrookjes.
De buffelboete zou zijn ontstaan doordat het kabinet vorig jaar aan verschillende fiscale knoppen heeft gedraaid. Het is dus niet echt een boete, maar een samenloop van regelingen die voor een groep mensen verkeerd uitpakt.
Verschillende Kamerleden hebben toegezegd dat ze hier naar gaan kijken.
Ondertussen zitten nog steeds alle bewindspersonen in Vak K te luisteren naar het debat dat de Kamer voert.
SGP-leider Stoffer oppert 'bontebelasting'
Bontenbal (CDA) krijgt van veel Kamerleden vragen over zijn plan om een vrijheidsbijdrage te vragen aan de burgers. Stoffer (SGP) grapt dat het ook wel de "bontebelasting" genoemd kan worden.
Bontenbal denkt even na en zegt dan met een knipoog dat hij dat niet erg vindt, zolang mensen dan maar beseffen dat "vrijheid niet gratis is".
CDA weet nog niet welke vorm de extra belasting krijgt
Hoe de vrijheidsbijdrage, oftewel een hogere belasting, precies zal landen is nog niet duidelijk. Timmermans is bang dat het CDA de btw gaat verhogen. VVD-leider Yesilgöz wil van Bontenbal juist weten of de rekening bij het bedrijfsleven komt te liggen.
Bontenbal kan nog geen antwoord geven. Op dit moment zijn alle politieke partijen samen met het CPB bezig met het doorrekenen van hun verkiezingsprogramma. Op 10 oktober zijn alle details bekend.
Timmermans vindt vrijheidsbijdrage voor defensie onverstandig
GL-PvdA-leider Timmermans vindt het plan van het CDA om een vrijheidsbijdrage in te voeren niet goed. De partij van Bontenbal wil om de forse toekomstige investeringen in defensie gaan betalen door onder meer de belasting te verhogen. Timmermans vreest dat dit burgers met een kleine portemonnee te hard zal raken.
Bontenbal noemt het "de gulden middenweg". Zijn partij wil in de overheid snijden, de ruimte nemen die de EU geeft en inderdaad een bijdrage vragen van bedrijven én burgers. "Vrijheid is niet gratis", aldus de CDA-leider.
Bontenbal: Kabinet staart zich blind op koopkracht
"De politiek is te veel bezig met de waan van de dag en te weinig met de lange termijn", aldus Bontenbal (CDA). Hij vindt dat de overheid de consumptie te veel stimuleert en juist weinig investeert in de economie van de toekomst. "Op korte termijn is dat fijn voor de portemonnee van huishoudens, maar op de lange termijn verslechtert daarmee onze economie en dus ook de portemonnee van huishoudens."
Jetten wil kantinegevoel terug in de Kamer
D66-leider Jetten wil het "kantinegevoel" terug in de politiek. "De positieve krachten moeten zich nu gaan
verenigen. Met respect voor elkaars verschillen en met ruimte voor onenigheid...behalve over de spelregels zelf. Voordat het te laat is", zegt hij.
Jetten hoopt verder op een nieuw kabinet voor Kerst én wil de komende weken nog aan de slag met het oplossen van de wooncrisis. D66 heeft daar een noodwet voor geschreven.
NSC gaat 'het gesprek graag aan'
NSC-fractievoorzitter Eddy van Hijum heeft de oproep die de Koning in zijn troonrede deed gehoord, zegt hij in zijn bijdrage. De Koning riep de politiek onder meer op om elkaar de hand te reiken. "We gaan het gesprek graag aan", belooft Van Hijum.
De NSC'er is wat dat betreft positief gestemd en ziet dat ook andere partijen in de Kamer daartoe bereid zijn. Hij ziet het als opdracht voor NSC om ervoor te zorgen dat mensen weer vertrouwen krijgen in de politiek.
Zijn partij zat zelf in de coalitie, tot het in augustus besloot op te stappen in navolging van oud-buitenlandminister Caspar Veldkamp.
Een groepje Kamerleden kletst nog wat voor het debat weer begon na de dinerpauze.
Van der Plas: 'Wil hier geen Gazadebat van maken'
Jetten vraagt Van der Plas wie er volgens haar schuldig is aan de "humanitaire catastrofe in Gaza", zoals de Koning het in de troonrede noemde. Aan die troonrede hebben de bewindslieden van BBB ook meegeschreven.
"Dat is Hamas", reageert Van der Plas. "Hamas is de eerste verantwoordelijke voor wat er gaande is in de Gazastrook." Beide partijen hebben "hun verantwoordelijkheid", erkent Van der Plas. Maar als Jetten daarop doorvraagt, wil Van der Plas niet meer reageren. "Ik wil er geen Gazadebat van maken". Die opmerking blijft de BBB'er herhalen als Ouwehand en Van Baarle haar verdere vragen stellen over het Gazabeleid.
Van der Plas baalt van lage vertrouwen in de politiek
BBB-leider Van der Plas baalt van het lage percentage mensen dat vertrouwen heeft in de politiek. Uit een peiling van het RTL nieuwspanel bleek eind vorige maand dat het was gedaald tot 4 procent. In dat percentage zitten wel ook mensen die aangeven "weinig vertrouwen" hebben.
Van der Plas snapt het wel, want geeft toe dat het beeld dat de Kamer zelf neer zet "niet fraai" is.
Debat gaat tot middernacht door
Het debat is weer begonnen! Straks neemt Van der Plas het woord en zij is pas de vierde spreker op de lijst. Om te voorkomen dat het debat tot diep in de nacht gaat duren, stelt Bikker voor om het debat vandaag om middernacht te stoppen. Dan komen de andere fractievoorzitters morgen aan de beurt. Daar kan een meerderheid van de Kamer zich in vinden.
Timmermans is klaar met zijn bijdrage. Het debat is nu geschorst voor de dinerpauze. Over een uur gaat het verder met de vierde spreker, Caroline van der Plas (BBB).
GL-PvdA wil niet mee met 'symboolpolitiek' op asiel
Waar GL-PvdA-leider Timmermans zich vooral schaart achter Europese asielwetgeving, die na jaren van overleg eindelijk gereed is en volgend jaar zal ingaan, willen andere partijen ook een nationale aanpak.
Daar pleiten VVD, CDA en NSC bijvoorbeeld voor. Het gaat dan om zaken als de duur van een verblijfsstatus, of een tweestatusstelsel voor asielzoekers. Timmermans vindt veel van die voorstellen symboolpolitiek. Daarbij wil hij vooral werk maken van arbeidsmigratie. Daar komt de meeste overlast vandaan, vindt hij.
Dit lijkt een voorbode voor een ingewikkelde formatie op dit onderwerp. Als deze partijen zo ver komen uiteraard.
Timmermans niet concreet over nationale asielmaatregelen
CDA, NSC en VVD vragen aan Timmermans hoe zijn partij op nationaal gebied asielmigratie aan wil pakken. GL-PvdA kondigde immers eind vorig jaar een koerswijziging aan op het gebied van asielbeleid, maar de partijen zien dat nog niet terug. Zo vragen CDA en NSC tevergeefs of Timmermans wil werken met een bandbreedte als het gaat om de instroom van de nieuwe asielzoekers.
Dat advies staat wel in een rapport over alle soorten van migratie, een rapport dat ook door GL-PvdA wordt omarmd. Toch lijkt Timmermans nog geen kleur te willen bekennen. Mensen die vluchten voor oorlog en geweld moeten opvang krijgen in Nederland, "dan kun je het hebben over bandbreedtes, maar dan kan je niet jaar in jaar uit aan een quotum werken", aldus Timmermans.
Bontenbal wijst erop dat er weinig nationale maatregelen in het partijprogramma van GL-PvdA staan. Ziet de partij die voor zich? Timmermans wordt ook daar niet concreet over, en verwijst vooral naar de Europese regels die vanaf volgend jaar moeten gaan gelden. "Ik hoor helemaal niks wat de heer Timmermans wil doen om de instroom te beperken", is de conclusie van Yesilgöz.
Ministers bezig met iPads, Schoof kijkt sprekers wel aan
Ondertussen is niet iedereen in Vak K, de plek waar de kabinetsleden zitten in de Kamer, aandachtig aan het luisteren. Fysiek is menig minister of staatssecretaris in ieder geval bezig met wat voor hem of haar ligt.
Zo speelt minister Eelco Heinen (Financien) met een pen als hij even niet op zijn telefoon kijkt. Menig minister tuurt naar een laptop of iPad. Staatssecretaris Aukje de Vries (Buitenlandse Handel) heeft een paar vellen papier voor zich.
Demissionair premier Dick Schoof doet wel zijn best zijn ogen van een scherm af te houden. Hij kijkt de sprekers, in dit geval Timmermans en Bontenbal, zo veel als mogelijk aan.
Timmermans: Als een grens wordt overschreden dan moet je gaan staan
Timmermans heeft het woord genomen. Hij reageert eerst op de discussie die net plaatsvond tussen Yesilgöz en Jetten. "Als de godsdienstvrijheid hier betwist wordt, ga staan en wordt geteld", aldus de GL-PvdA-leider. Hij wil op die manier laten zien dat iedereen in Nederland meetelt.
Het betoog van Timmermans kan op weinig reactie rekenen. Wel loopt Bontenbal (CDA) naar de microfoon. Hij bleef ook zitten tijdens de bijdrage van Wilders, maar dat betekent niet dat hij het eens is met de woorden van de PVV-leider, legt Bontenbal uit.
"Het is een dilemma. Blijven zitten of je uitspreken. Maar je uitspreken kan op veel manieren. Ook buiten debatten om, in wat je zegt en schrijft. Of hoe je je gedraagt."
Bontenbal kwam even geleden met een voorstel om meer vaart in het debat te krijgen, maar deed dat terwijl er werd gesproken over Gaza. Dat zorgde voor boosheid bij Ouwehand, die het ongepast vond om precies op dat moment zo'n voorstel te doen.
Waarom bleef Yesilgöz zitten bij de inbreng van Wilders?
Waarom bleef Yesilgöz zitten bij de inbreng van Wilders deze ochtend? Jetten snapt dat niet, gezien de toon van de PVV-leider. "We moeten niet normaliseren wat niet normaal is", zegt Jetten. "Ik zie het als mijn taak om op te staan als iemand twee uur lang haat predikt."
Maar de VVD'er interrumpeerde Wilders geen enkele keer. "Ik wil debatteren met mensen die bereid zijn om verantwooordelijkheid te dragen. Bij Wilders weet je: vroeg of laat zal hij altijd weglopen."
Maar Jetten vindt dat een zwaktebod. "Politiek is ook een waardenstrijd", zegt hij. Dus als Wilders zegt op te komen voor de veiligheid van vrouwen of homo's, maar in de praktijk hierover geen voorstellen steunt, dan moet je daar iets van zeggen. "Het is de taak van een politicus om op te staan en dat tegen te spreken."
Yesilgöz vraagt om uitbreiding boerkaverbod
Kan een uitgebreid boerkaverbod zo snel mogelijk worden ingevoerd, vraagt Yesilgöz aan het demissionaire kabinet. Ze noemt het dragen van een boerka "één van de meest zichtbare uitingen van botsende vrijheden en het niet respecteren van onze liberale waarden". De wens om een uitgebreider boerkaverbod staat ook in het verkiezingsprogramma van de VVD. De partij wil het ook strafbaar maken om anderen te dwingen om een boerka te dragen.
In Nederland geldt nu een gedeeltelijk verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding. Daardoor mag iemand geen boerka dragen in bijvoorbeeld een ziekenhuis, school of trein.
Timmermans: 'Help ons die kinderen naar Nederland te halen'
Timmermans doet eveneens een appel op Yesilgoz. "Als je bij een kind een kogel uit het hoofd moet halen, is daar gespecialiseerde instrumenten voor nodig. Die hebben ze niet in de regio." Volgens artsen in Gaza wordt er gericht geschoten op kinderen, gezien de enkele schotwonden in hoofd of borst. De Volkskrant schreef daar eerder deze week over. "Denk er nog eens heel goed over na", zegt Timmermans tegen de VVD-leider. "Help ons die kinderen naar Nederland te halen."
VVD-leider Yesilgöz, de tweede spreker, staat inmiddels al 2,5 uur achter het spreekgestoelte. Na haar is het de beurt aan Timmermans (Gl-PvdA). De ervaring leert dat het aantal interrupties gedurende het debat afneemt en dat het na 20.00 uur vele malen vlotter gaat.
VVD onder vuur om weigeren medische evacuatie kinderen uit Gaza
Ouwehand van de PvdD kan er niet bij dat Yesilgöz geen gewonde of zieke kinderen uit Gaza naar Nederland wil evacueren om ze hier te helpen. De VVD is van mening dat dit het best in de regio kan gebeuren. Ouwehand vindt dit raar, want Oekraïense kinderen worden hier immers wel geholpen. "Het laat de verdenking op zich dat de VVD onder leiding Yesilgöz Netanyahu verdedigt", zegt Ouwehand. Yesilgöz blijft erbij dat haar partij en het kabinet wel veel doen. "We moeten niet doen alsof de een het menselijk leed anders weegt dan de ander."
Ook SP-leider Dijk vraagt zich af waarom deze kinderen niet naar Nederland kan komen. "De snelste anier om deze kinderen te helpen is om ze hier naartoe te stemmen", zegt Dijk. Hij kondigt alvast aan dat hij een motie in stemming zal brengen. De vorige hierover werd met slechts één stem verworpen." Yesilgöz zegt te snappen dat men op zoek is om het verschil te maken. "Maar we kunnen hier niet honderden kinderen helpen."
Dassen over Israël-koers VVD: 'Geloofwaardigheid overboord'
Volt-leider Dassen begint over de situatie in Gaza en de conclusie van een onderzoekscommissie van de Verenigde Naties dat Israël genocide pleegt. Yesilgöz zegt het rapport niet gelezen te hebben. "Wat is de VVD van plan om te voorkomen dat wij onze geloofwaardigheid op het wereldtoneel totaal overboord gooien?", vraagt Dassen. De VVD'er gaat hier niet direct op in. Wel wil Yesilgöz iets anders benadrukken.
"Het beeld dat er vanuit het kabinet en de VVD niets doet klopt niet." Ze somt een aantal maatregelen op van de VVD. Zoals twee Israëlische ministers als persona non grata verklaren. "Het is een genocide", zegt Dassen. "Dat is het ernstigst dat de mensheid kan begaan. Dan is het nogal een schraal lijstje van Yesilgöz." Hij noemt het "schokkend" dat de VVD niet bereid is "alles op alles te zetten dat dit zal stoppen."
Yesilgöz heeft geen spijt van steun aan asielamendement
Yesilgöz heeft geen spijt van de steun van VVD aan het inmiddels veelbesproken amendement van de PVV, zegt ze in antwoord op een vraag van NSC'er Eddy van Hijum. PVV kwam met een amendement op een van de asielwetten waarmee illegaal in Nederland verblijvende personen strafbaar worden. Dat amendement werd aangenomen, maar niet alle partijen leken zich ervan bewust dat daarmee ook alle hulp aan illegalen strafbaar werd.
"Ik vind het verbazingwekkend om te horen dat mevrouw Yesilgöz geen spijt heeft", zegt Van Hijum. De wet moest immers aangepast worden, iets wat Yesilgöz "een technische aanpassing" noemt. Maar die aanpassing was er volgens Van Hijum niet geweest als zijn partij, samen met SGP, niet had gevraagd om verder onderzoek naar het amendement. Zonder die aanpassing was de wet niet aangenomen door de Eerste Kamer, benadrukt hij.
Partijen proberen VVD mee te krijgen in migratieplannen
Meerdere partijen proberen Yesilgöz mee te krijgen in hun plannen, en dat levert wisselend succes op. Bontenbal wil het graag over arbeidsmigratie hebben, en vraagt zich af of hij VVD aan zijn zijde kan vinden voor een plan van het CDA. De partij wil gemeentes de ruimte geven om, als een bedrijf zich in die gemeente wil vestigen, te toetsen of die arbeid écht iets toevoegt. Daar kan Yesilgöz zich "absoluut" in vinden.
Jetten lijkt minder succes te krijgen bij de VVD met zijn plan. D66 wil graag dat asielzoekers vanaf dag één kunnen werken. Maar Yesilgöz wil vooral dat asielzoekers sneller horen of ze hier mogen blijven of niet. Dan kunnen de asielzoekers die een verblijfsvergunning krijgen ook sneller aan het werk.
'Zo helpt u het land naar de penarie'
Timmermans interrumpeert Yesilgöz voor het eerst. Hij had wel wat meer zelfreflectie verwacht nadat de VVD vijftien jaar aan het roer van het landsbestuur stond. Yesilgöz wil volgens de GL-PvdA-leider weer terug naar een centrumrechts kabinet. Zo'n kabinet liet de VVD zelf twee jaar geleden vallen. "Zo helpt u het land naar de penarie", zegt Timmermans. Werkgevers zijn volgens hem ook kritisch op het beleid van de afgelpen jaren. "Politieke chaos is funest voor het investeringsklimaat", liet bedrijvenorganisatie VNO-NCW deze week weten.
Yesilgöz zegt juist dat zij bedrijven wil helpen. Bijvoorbeeld door de belastingen niet te verhogen, zoals GL-PvdA wil. Dat gaat met name over vervuilende bedrijven die in de plannen van Timmermans een extra heffing krijgen. Yesilgöz herhaalt haar mantra: "Bedrijven zijn niet de pinautomaat van Nederland."
D66'ers Wieke Paulusma en Rob Jetten in gesprek met met Jimmy Dijk (SP).
Yesilgöz: 'Klimaatbeleid is ook veiligheidsbeleid geworden'
Laurens Dassen (Volt) maakt zich grote zorgen over het klimaatbeleid van het kabinet. Gisteren concludeerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat het klimaatdoel voor 2030 vrijwel onhaalbaar is geworden. Nieuwe kabinetsplannen om dichter bij het wettelijke doel te komen hebben het afgelopen jaar nauwelijks verschil gemaakt.
"Klimaatbeleid is ook veiligheidsbeleid geworden", zegt Yesilgöz, die wijst op een veranderende wereld. De VVD heeft zeker nog ambities, maar "je moet niet blind afgaan op ambities en realisme vergeten", zegt ze.
JA21 en VVD eens over belang van bedrijven
Joost Eerdmans van JA21 houdt Yesilgöz voor dat bedrijven er steeds vaker over nadenken om Nederland te verlaten. Dat ligt niet alleen aan de laatste twee jaar, en dus aan het vorige kabinet, maar ook aan de tien tot vijftien jaar daarvoor. Wat vindt de VVD'er daarvan?
Dat is voor Yesilgöz natuurlijk een inkoppertje. De partij gaat er prat op voor ondernemers op te komen en voor een goed vestigingsklimaat te zorgen. Dat nu "alle stoplichten op rood staan" voor bedrijven, zoals werkgeversorganisatie MKB-Nederland deze week zei, is niet fraai.
Net als Eerdmans maakt Yesilgöz zich hier zorgen om. "We staan heel dicht bij elkaar", concludeert de VVD'er uiteindelijk. Het mag duidelijk zijn dat deze interruptie was bedoeld om te laten zien dat de partijen het op dit punt volledig met elkaar eens zijn.
Bontenbal zoekt samenwerking met VVD
CDA-leider Bontenbal mengt zich voor het eerst in het debat en zoekt duidelijk niet de confrontatie met de VVD. Hij wil samen met Yesilgöz de regeldruk aanpakken. Het demissionaire kabinet moet inventariseren welke regels overbodig zijn, zodat de aankomende formerende partijen daar direct mee aan de slag kunnen.
Zoals verwacht past dit prima in het straatje van Yesilgöz. Ze stipt nog maar eens aan dat VVD-minister Karremans onlangs al kwam met een plan om vijfhonderd regels te schrappen.
Van links naar rechts: demissionair ministers Vincent Karremans (Economische Zaken), Sophie Hermans (Klimaat), Mona Keijzer (Volkshuisvesting en Asiel) en demissionair premier Dick Schoof die na de lunchpauze weer terugkeren in de Kamer.
Yesilgöz over stikstofplannen: 'Elke stap is er één'
Jetten (D66) wil van Yesilgöz weten wat ze van de stikstofplannen van het kabinet vindt. Hij wijst de VVD-leider op de grote economische schade die veroorzaakt wordt door de stikstofcrisis.
Demissionair Landbouwminister Femke Wiersma kwam gisteren met haar aanvullende pakket dat de uitstoot moet verminderen. Tot frustratie van Jetten zaten daar weinig nieuwe plannen bij, terwijl Wiersma dit voorjaar beloofde om met aanvullend beleid te komen.
"Elke stap in de juiste richting is er één", luidt het antwoord van Yesilgöz.
De Kamer debatteert binnenkort weer over stikstof. De kans is groot dat er geen meerderheid meer zal zijn voor de koers van Wiersma, nu NSC ook uit het kabinet is gestapt. De voormalige regeringspartij was, net als de VVD, al vaker kritisch op het gebrek aan daadkracht. Toch bleven ze tot nu toe geduldig.
VVD: koopkrachtwet moet werkenden financieel helpen
Yesilgöz is tevreden over "de stevige begroting" die er nu ligt. Er is koopkrachtstijging voor alle inkomensgroepen. NSC-leider Eddy van Hijum springt hier op in. Want de VVD heeft in het verkiezingsprogramma een "koopkrachtwet" opgenomen, waarin staat dat "werkenden er ieder jaar in koopkracht méér op vooruit moeten gaan dan niet-werkenden."
De inkomenskloof tussen mensen die werken en degenen die niet werken, wordt alleen maar groter, zegt Van Hijum. Waarom zou je dat willen, vraagt hij zich af? En daarbij: niet werkenden zijn ook mensen die dat niet kunnen of met pensioen zijn. Volgens Yesilgöz zijn de verschillen nu helemaal niet groot. De VVD'er vindt daarom dat werken niet loont. "Dat willen we verankeren in de wet."
VVD-leider Yesilgöz zet in op verantwoordelijkheid
Het debat is weer van start gegaan met de bijdrage van Yesilgöz. De VVD-leider roept direct de coalitie en oppositie op om samen de verantwoordelijkheid te dragen. "We moeten laten zien dat we onze taak serieus nemen."
BBB-leider Van der Plas had gisteren al een zelfde soort betoog. Ze riep de oppositie op om niet te "rellen" nu het demissionaire kabinet nog maar op 32 zetels leunt. Het is overigens een van de taken van de oppositie om het een kabinet lastig te maken.
VVD en BBB zitten als enigen nog in de regering.
Na een regeling van werkzaamheden, waarin Kamerleden debatten kunnen aanvragen, zijn de Algemene Politieke Beschouwingen weer verdergegaan. De publieke tribune zit opnieuw vol.
Vijf partijen vaker bij debatten dan PVV
Voor de lunchpauze werd Wilders door Dassen (Volt) aangevallen op de afwezigheid van de PVV bij debatten. Wilders ontkende dit, maar uit cijfers van het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer blijkt dat er vijf kleinere partijen zijn die vaker bij plenaire debatten zijn geweest.
Het gaat om GL-PvdA, NSC, VVD, D66 en BBB. Die laatste twee partijen hebben negen en acht zetels. Dat zijn er bijna dertig minder dan de PVV heeft.
De PVV is bij 79 procent van de 371 commissiedebatten aanwezig en bij 53 procent van de plenaire debatten. Er wordt in deze cijfers geen onderscheid gemaakt tussen reguliere en afrondende (tweeminutendebatten), waarin Kamerleden moties kunnen indienen.
Debat gaat nauwelijks over Miljoenennota
Het debat gaat zo weer beginnen. Vooralsnog gaat het, niet heel verrassend, niet over de miljoenennota. Dat gebeurt eigenlijk ook zelden tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Ook al zijn die debatten ingepland om het over de kabinetsplannen voor het komende jaar te hebben.
Partijleiders gebruiken het debat vooral om hun partijpunten onder de aandacht te brengen. Over een paar weken zijn er immers verkiezingen. Zo ging het bij PVV-leider Wilders de afgelopen twee uur vooral over zijn asielagenda. En waarom hij uit het kabinet stapte. Ook de interrupties zijn vooral partijpunten.
Tijdens Prinsjesdag gisteren kwam er ook weinig nieuw beleid. Logisch, want het kabinet bestaat enkel nog uit VVD en BBB. Die twee partijen hebben slechts 32 zetels.
De bijdrage van Wilders zit er na dik twee uur op. De Kamer gaat nu lunchen tot 13.45 uur, daarna is het woord aan VVD-leider Yesilgöz.
Timmermans probeert Wilders opnieuw achter het plan te krijgen om ernstig gewonde of zieke kinderen uit Gaza in Nederland te behandelen. Dat blijkt tevergeefs: Wilders blijft erbij dat die kinderen volgens PVV beter in de regio geholpen kunnen worden. Vorige week werd een motie om die kinderen naar Nederland te halen, nipt verworpen.
Stoffer (SGP) deelt zorgen over de wolf
Zoals wel vaker bij de Algemene Politieke Beschouwingen komen er veel uiteenlopende onderwerpen voorbij. Zo wil SGP-leider Stoffer weten van Wilders of hij zijn zorgen deelt over de wolf. De SGP vindt dat er in Nederland geen plaats is voor het dier.
Het demissionaire kabinet is bezig met de aanpak van probleemwolven, maar de Kamer gaat dit beleidsdeel mogelijk controversieel verklaren. Dat betekent dat het kabinet niet door mag met de plannen. Stoffer roept Wilders op om niet in te stemmen, maar Wilders wil het standpunt van de PVV nog niet delen.
Geen interrupties van Yesilgöz voor Wilders
Wilders is inmiddels bijna twee uur aan het woord. Flink meer dan de veertig minuten waarvoor hij zich heeft ingeschreven. Dat komt door de vele interrupties die de PVV-leider krijgt. Opvallend genoeg niet van BBB-leider Van der Plas en VVD'er Yesilgöz.
Vooral voor Yesilgöz is dat opvallend. De VVD'er verwijt Wilders dat hij is weggelopen uit het kabinet en geen verantwoordelijkheid wil nemen. "Een stem op Wilders is een verloren stem", zei ze nog op het partijcongres.
Sinds de breuk sluit Yesilgoz de PVV uit voor een volgend kabinet. Sindsdien zijn de debatten tussen Wilders en Yesilgöz venijnig. Overigens was de band tussen de twee partijleiders ook ietwat vijandig toen zij nog wel samen in het kabinet zaten.
Bikker tegen Wilders: 'Laten we godsdienstvrijheid bewaken'
Nadat Wilders een betoog houdt tegen de Islam stapt CU-leider Bikker naar voren. Ze vindt de islam in tegenstelling tot de PVV-leider geen gevaar voor Nederland. Ze heeft juist zorgen over dat steeds minder mensen in een geloof geworteld zijn, en met name in het christelijke geloof.
"Laten we de godsdienstvrijheid nu eens gruwelijk goed gaan handhaven. En geen religies gaan bashen", zegt ze in de richting van Wilders. Ze wil niet toe naar een situatie zoals "in het Midden-Oosten waar je als christen niet vrij over straat kan gaan".
Wilders uitgelokt om breder te kijken dan alleen naar asielzoekers
Wilders leest een hele lijst op met plekken waar volgens de PVV-leider azc's staan. Dat aantal van "honderden azc's" is gegroeid omdat de spreidingswet niet is ingetrokken, meent hij. Momenteel heeft het COA 314 opvanglocaties en zijn er nog opvanglocaties bij gemeenten zelf. Vorig jaar had het COA 304 opvanglocaties.
Die lijst levert hem interrupties op van Timmermans en Jetten, die de PVV'er proberen uit te lokken om zijn mening te geven over méér dan alleen asielzoekers. Volgens Timmermans spreekt Wilders alleen daarover om "af te leiden van het feit dat hij niets geleverd heeft" en geeft de PVV'er zo "een vals beeld van ons land". Hij wijst Wilders er bijvoorbeeld op dat er ook veel overlast en misstanden zijn rond arbeidsmigranten.
Jetten gebruikt het als bruggetje om het over de veiligheid van Oekraïne (en de uit dat land gevluchte mensen) te hebben. Wilders is volgens de D66'er voor "90 procent aan het schreeuwen", maar als hij gevraagd wordt naar de veiligheid in Oekraïne dan krijgt Jetten "fluisterend" antwoord.
Van Hijum (NSC) en Bontenbal (CDA) drinken achter de schermen even een kopje koffie.
Dennis Bergkamp krijgt een klein rolletje in het debat
Op de een of andere manier is Dennis Bergkamp het debat ingeslopen. Timmermans begon daarmee toen hij aanstipte dat hij en Wilders al in 1998 voor het eerst de Kamer kwamen. "In dat jaar maakte Bergkamp dat mooie doelpunt tegen Argentinië", zegt Timmermans.
Even later zegt Volt-leider Dassen dat het misschien tijd is voor nieuwe politiek. "In 1998 was ik nog maar een klein jongetje", zegt hij tegen de PVV-leider. "Dat bent u nog steeds", roept Wilders direct terug. In de zaal is gelach te horen. Kamervoorzitter Bosma mengt zich opeens in het gesprek. "Om in voetbaltermen te blijven: dit was wel een inkoppertje."
Wilders begint te lachen en neemt even een paar passen afstand van het spreekgestoelte. Het is een van de weinig jolige momenten in het tot nu toe vinnige debat.
Wilders ontkent dat PVV relatief vaak afwezig is bij debatten
Volt-leider Laurens Dassen vraagt zich af hoe Wilders kan volhouden dat hij geen aandeel heeft gehad in de "politieke chaos" en wijst er onder meer op dat de PVV volgens hem "nooit aanwezig is bij belangrijke debatten". Klachten over afwezigheid van PVV'ers (die 37 zetels in de Kamer hebben) kwamen eerder ook al uit andere oppositiepartijen. Bovendien concludeerden onder meer NOS en RTL afgelopen zomer op basis van opgevraagde cijfers dat PVV in vergelijking met partijen met minder zetels relatief vaak afwezig was.
Wilders ontkent dat en leest andere, door hem opgevraagde cijfers op. Volgens hem zijn de cijfers anders omdat hij tweeminutendebatten, een voortzetting van een commissiedebat waarin Kamerleden moties kunnen indienen, niet meetelt. Maar of de aanwezigheid van PVV zo wél in verhouding is met partijen met minder Kamerleden, daar gaat de PVV'er niet op in.
Wilders had het Zuyderland ook liever volledig open willen houden
Ook SP-leider Dijk houdt Wilders voor dat de PVV-bewindslieden in de zorg niets hebben gedaan. Zoals het volwaardig openhouden van het Zuyderland ziekenhuis in Heerlen. Of waarom hij sommige belastingen voor de rijkeren niet heeft aangepast.
Wilders antwoordt dat sommige dingen nu eenmaal niet altijd lukken. Het Zuyderland ziekenhusi had de PVV ook liever volledig open gehouden, geeft Wilders toe. Daarbij is hij het ook met veel SP-punten niet eens. Zoals het flink verhogen van de erfbelasting.
Jetten wijst Wilders erop dat híj aan de knoppen zat
Ook Rob Jetten (D66) wijst Wilders erop dat hij verantwoordelijkheid had kunnen nemen als coalitiepartij. Hij herhaalt de woorden van Wilders dat "Nederland aan de rand van nationale zelfmoord zou staan". "Nogal teksten van de man die een jaar geleden zei dat de zon weer zou schijnen in Nederland", vindt Jetten. "In het jaar dat de zon weer zou schijnen is blijkbaar alles verkeerd gegaan", maar het was Wilders die aan de knoppen zat, benadrukt de D66-leider.
Wilders herhaalt dat hij is tegengewerkt door andere partijen. "Als er afspraken zijn gemaakt en we worden tegengewerkt, dan zeggen 'we bekijk het maar ik ga opnieuw naar de kiezer'."
Wilders vindt dat hij is tegengewerkt in de coalitie
Wilders en Timmermans worden nu erg fel tegen elkaar. De GL-PvdA-leider verwijt Wilders dat hij de kans had om beleid te maken toen hij in het kabinet stapte, maar dat heeft nagelaten. "U hebt niks nul nada gedaan."
Maar Wilders vindt dat hij is "tegengewerkt" in de coalitie. Daarbij wijst hij vooral naar NSC. Zo werd hij geen premier en werd er geen noodwetgeving gebruikt om verregaande asielmaatregelen te kunnen nemen. Voor die noodwetgeving was PVV-minister Faber verantwoordelijk, maar zij vond daar geen juridische onderbouwing voor.
Demissionair premier Schoof zit met al zijn bewindspersonen in Vak K. Naast hem zitten de twee overgebleven vicepremiers van VVD (Sophie Hermans) en BBB (Mona Keijzer).
Wilders: 'Ik heb geleerd van de PvdA'
Wilders reageert met een opmerklijke voorval uit het verleden. In 2012 onderhandelde PvdA'er Samsom met VVD-leider Rutte voor een kabinet. Dat kabinet bleef zitten en voerde belangrijke hervormingen door, maar de kiezer strafte de PvdA genadeloos af omdat het pijnlijke maatregelen voor de partij waren. "Ik heb geleerd van de PvdA", zegt Wilders daarover. "De kiezer zag dat de PvdA ze voor de gek hield." Daarom stapte hij nu uit het kabinet, omdat hij vindt dat hij zijn kiezers niet meer kan geven wat hij heeft beloofd.
Timmermans haalt de vrouw uit de vorige campagne aan, waarover Wilders zei dat zij "niet kan wachten" om het eigern risico in de zorg af te schaffen. Dat was een belangrijk moment, de PVV begon te stijgen in de peilingen en werd uiteidnelijk de grootste partij. Intussen is er niets met het eigen risico gebeurd. "Die mevrouw kon niet wahten? Ze kan wat u betreft nog tien jaar wachten. Het kan u niets schelen", zegt Timmermans tegen Wilders.
Timmermans over Wilders: 'U bent een wegloper'
GL-PvdA-leider Frans Timmermans verwijt Wilders dat hij de kiezers "de hemel belooft", maar aan het eind van de rit niets levert en anderen daar de schuld van geeft. "Ook nu weer door NSC de schuld te geven."
"U bent een wegloper", zegt Timmermans. "Het land staat al jaren stil en het vertrouwenin de politiek is gekelderd. Dat komt door de PVV, als grootste partij in de Kamer."
Er wordt veel op de bankjes geroffeld door Kamerleden en dat valt ook Kamervoorzitter Bosma op. "Het staat u vrij om te roffelen, maar heel vaak krijg ik na een debat veel mailtjes van mensen die zich eraan ergeren", zegt hij tegen de Kamer.
Veel indruk maakt het niet, want de fracties van GL-PvdA en PVV blijven klappen om hun leiders te ondersteunen.
Van Baarle botst met Wilders over taalgebruik
Van Baarle vraagt aan Wilders of hij beseft dat "hij met zijn woorden ervoor zorgt dat Nederlandse moskeeën, vluchtelingen, vrouwen met een hoofddoek, worden lastiggevallen in dit land en onveilig zijn?". Hij heeft een kaart bij zich die meerdere Nederlandse moskeeën hebben ontvangen, waarin een met rode vloeistof besmeurde tekst staat waarin wordt gezegd dat de "islam geen haar beter is dan het nazisme".
"Ik stop nergens mee", was Wilders' antwoord daarop. Toch neemt hij wel afstand van het "intimideren en bedreigen van wie dan ook, ook richting moskeeën". "Maar ik blijf hier de waarheid benoemen", vindt de PVV'er.
Van Hijum: Wilders had de kans op streng asielbeleid
"Iedereen vindt dat we de instroom moeten stoppen en het criminele tuig het land uit moet", gaat Wilders verder. Volgens hem zijn allochtonen oververtegenwoordigd in seksuele misdrijven en mishandelingen. De PVV wil na de verkiezingen een streng asielbeleid.
Dat had er al kunnen zijn voordat de PVV het kabinet verliet, houdt NSC-leider Eddy van Hijum Wilders voor. "Wilders had de kans om het strengste asielbeleid ooit om te zetten in beleid. Alleen maakte de PVV-asielminister zich druk om lintjes en uitjes voor asielzoekers naar de Efteling", aldus Van Hijum.
Wilders: 'We raken ons land kwijt'
PVV-leider Geert Wilders trapt af. Hij begint niet met zijn geschreven tekst, maar met een mail die hij deze ochtend kreeg van een 28-jarige vrouw. Zij werd mishandeld tijdens haar werk op een vuilniswagen, schrijft zij. Omdat het volgens de mailer Marokkanen waren, is dat volgens Wilders typisch "het Nederland van nu".
"Het niet integreren door niet-Westerse allochtonen, maakt ons land onveiliger." Wilders leest vaker mailtjes in de plenaire debatzaal op, vaak ook met deze strekking. "We raken ons land kwijt", zegt hij.
Het duurde verrassend genoeg even, maar na een paar minuten komt toch DENK-leider Stephan van Baarle naar de microfoon. De rest van de Kamer lijkt nog niet vol het debat aan te willen gaan met Wilders.
Wilders zal zo als eerste het woord nemen. Het is altijd weer interessant om te zien wie hem als eerste zal interrumperen. Vaak is het dringen bij de microfoon.
Kamervoorzitter Martin Bosma heeft de vergadering geopend. Hij doet direct een voorstel om het aantal interrupties per Kamerlid te beperken. Daarmee wil hij voorkomen dat het debat pas in de nacht eindigt. Vorig jaar duurde de eerste dag tot 1.30 uur en de tweede dag tot 2.30 uur, geeft hij aan.
Na zijn voorstel lopen GL-PvdA-leider Frans Timmermans en D66-leider Rob Jetten direct naar voren. Zij willen geen maximum en "de traditie" in ere houden. De twee krijgen bijval van veel andere Kamerleden en er is dus geen meerderheid voor het plan.
De plenaire zaal loopt vol. In het zogenoemde Vak K zitten straks alle bewindspersonen van het demissionaire kabinet. Zij zullen alleen luisteren en nemen zelf geen deel aan het debat. Demissionaire premier Dick Schoof voert morgen namens zijn kabinet het woord.
Het debat kan ieder moment beginnen. Op de sprekerslijst staan de fractieleiders van alle partijen. PVV-leider Geert Wilders zal het spits afbijten.
Buiten staat een rij bezoekers te wachten bij de ingang. Het is altijd druk op de publieke tribune bij dit jaarlijkse debat.
Machtige én verdeelde Kamer aan zet tijdens belangrijkste debat van het jaar
Zelden had de Kamer tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen zoveel invloed, maar ook zelden waren partijen sinds de dubbele kabinetsbreuk zo verdeeld. Aan demissionair premier Dick Schoof de taak om de komende twee dagen nog iets van eenheid uit te stralen. Lees hier verder.
Debat zal in teken staan van verkiezingen
Alle lijsttrekkers zullen het debat van vandaag vooral aangrijpen om hun eigen plannen onder de aandacht te brengen, want de verkiezingen zijn al over zo'n zes weken. Dat merkte je gisteren ook al aan de reacties op de troonrede. Zo begon PVV-leider Geert Wilders direct over migratie en somde D66-leider Rob Jetten de speerpunten uit zijn verkiezingsprogramma op, zoals het bouwen van tien nieuwe steden.
Het is ook interessant om te zien wie elkaar zullen interrumperen. Wie valt wie aan? En wie doet juist handreikingen naar andere partijen?
Partijen van links tot rechts vrezen stilstand
Door de beleidsarme begroting zijn veel Kamerleden bang dat 2026 een weggegooid jaar zal worden. De Kamer kan zelf met plannen komen. Zo zou een meerderheid bijvoorbeeld kunnen besluiten dat er toch alvast meer geld naar defensie moet, maar dan moeten ze het óók eens worden over hoe dat dan betaald wordt. Want alle plannen moeten altijd netjes gedekt zijn. Maar het is zeer de vraag of we vandaag zulke bondjes zullen zien. GL-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans wil bijvoorbeeld graag dat de Kamer de komende weken met een eigen begroting komt, maar hiervoor klonk tot nu toe weinig enthousiasme bij andere partijen.
Weinig plannen gepresenteerd op Prinsjesdag
Het kabinet kwam gisteren met weinig nieuwe plannen. Vanwege de demissionaire status hebben ze voor volgend jaar een zogenoemde 'beleidsarme' begroting gemaakt. Wel wordt onder meer de korting aan de pomp een jaar verlengd, gaat er een beetje extra geld naar de gevangenissen en wordt een bezuiniging op een regeling voor kwetsbare leerlingen teruggedraaid. Verder wordt er her en der wat geschoven met geld en draait het kabinet aan een aantal fiscale knoppen zodat iedereen er volgend jaar ietsje op vooruit gaat. We hebben ook op een rijtje gezet wat alle plannen voor jouw portemonnee betekenen.