De Algemene Politieke Beschouwingen stonden woensdag geheel in het teken van de komende verkiezingscampagne. De leiders van de grootste vier partijen in de peilingen legden veel van hun kaarten op tafel.
Er waren mensen die hem afschreven toen hij in juni opnieuw een kabinet in de steek, zoals hij in 2012 al eens deed. Vanaf de linker- en de rechterflank troffen Wilders harde verwijten over zijn politieke egoïsme, zijn gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef en zijn onmacht om de regeringscoalitie te inspireren tot daadkracht. Al zijn electorale concurrenten hopen garen te spinnen bij het beeld dat de PVV niet kan regeren en dat eigenlijk ook niet wil, maar zien ook dat Wilders vooralsnog gewoon weer aan kop gaat in alle peilingen.
GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans legt woensdag daarom toch nog maar een keer de vinger op de zere plek: ‘Wilders belooft veel en levert niets. En geeft vervolgens anderen de schuld. Het is altijd hetzelfde patroon. Altijd weglopen voor zijn verantwoordelijkheid. U bent een wegloper. En u bent te laf om verantwoordelijkheid te nemen voor het beleid dat u had kunnen maken.’
Zijn antwoord aan Timmermans zal in de hele campagne zijn verdedigingslinie worden: ‘De mensen wilden een totale omwenteling van het beleid. Als je dan ziet dat dat niet lukt, kun je twee dingen doen. Blijven zitten, van ja, het lukt niet, maar we hebben allemaal een mooi baantje. Of je hebt lef, houdt je rug recht, accepteert het niet en probeert de boel in beweging te krijgen. En als dat dan niet lukt, ga je terug naar de kiezer.’
Zijn schrikbeeld, zegt hij, is wat de PvdA overkwam in het tweede kabinet-Rutte (2012-2017), toen de sociaaldemocraten regeerden met de VVD. ‘De PvdA heeft in Rutte II, met 38 zetels, alles weggegeven. U heeft niets binnengehaald. U heeft de kiezers beledigd en bedrogen en hield maar negen zetels over. Omdat de mensen zagen dat de PvdA hen voor de gek had gehouden.’
Vervolgens laat hij er geen enkel misverstand over bestaan met welke boodschap hij de campagne ingaat: hij wil de grenzen dicht en een totale asielstop. ‘Nederlanders willen hun land terug.’
Jaren geleden somde hij in de Tweede Kamer de namen op van alle honderd gemeenten met een asielzoekerscentrum. Nu zijn het er vele honderden geworden, merkt hij op, en hij begint aan een lange opsomming van alle gemeenten met een asielzoekerscentrum. ‘En ik zweer dat ik en mijn partij niet zullen rusten totdat ze allemaal verdwenen zijn.’
En zijn anti-islamretoriek, die hij in 2023 nog ‘in de ijskast’ zette om zijn kansen op het premierschap te vergroten? Steden worden ‘geïslamiseerd’, zegt Wilders nu weer, en wijken worden islamitische enclaves. ‘We raken ons land kwijt. Miljoenen Nederlanders zijn het inmiddels spuug- en spuugzat.’
Geert Wilders is helemaal terug bij zichzelf.
Na een voor de VVD dramatische aanloop van de campagne heeft Yesilgöz woensdag overduidelijk besloten het voortaan over een andere boeg te gooien. Vanaf nu doet ze alleen nog maar aardig tegen (bijna) iedereen.
Zo geeft ze Henri Bontenbal (CDA) ‘helemaal gelijk’ als hij wijst op de regeldruk die ondernemers en verenigingen ervaren en dat daar nodig wat aan gedaan moet worden. Yesilgöz reikt ook de hand aan haar electorale concurrent Joost Eerdmans (JA21) wanneer hij opmerkt dat veel ondernemers genoeg hebben van het zwalkende beleid van politiek Den Haag. Ze wil graag met hem ‘samenwerken’ om tot oplossingen te komen.
Zelfs met de SP gooit de VVD-leider het bijna op een akkoordje over de ‘hoge lasten voor kleine ondernemers’. Jimmy Dijk stelt voor om samen op te trekken door te regelen dat kleine ondernemers voortaan alleen de kosten gaan betalen voor het eerste jaar dat een werknemer ziek is, terwijl het tweede jaar dan door de overheid wordt betaald. Als Dijk zichzelf daarna recenseert als ‘mega-constructief’, draait Yesilgöz het graag om: ‘Ik vind mezelf anders ook erg constructief’.
Het is een groot contrast met de Yesilgöz die in de zomer nog vol in de aanval ging tegen haar politieke opponenten of andersdenkenden. Het leverde haar flinke kritiek op, niet alleen van de oppositie, maar ook van haar eigen achterban en van nogal wat kiezers die, getuige recente peilingen, misschien niet meer op haar gaan stemmen. Volgens onderzoek van Ipsos I&O speelt haar ‘onrustige optreden’ daarbij een grote rol. Voormalige VVD-kiezers die naar het CDA trekken geven aan dat ze liever hun heil zoeken bij de ‘betrouwbare’ en ‘rustige’ Bontenbal.
Naar die boodschap heeft het VVD-campagneteam goed geluisterd, blijkt woensdag. De bakens zijn verzet: de VVD-leider toont zich de rust zelve – niet één keer interumpeert ze Wilders als hij verwijten in het rond strooit. Ze negeert hem volkomen en zoekt intussen naar verbinding met de oppositie.
Omgekeerd reiken die oppositiepartijen haar ook de hand. Niet alleen CDA, JA21 en SP lijken voor te sorteren op een toekomstige samenwerking met de VVD, dat geldt – in mindere mate – ook voor D66. Alleen met Timmermans botst Yesilgöz af en toe, bijvoorbeeld over de vraag wie er meer doet voor ondernemers. Toch buit ze dit opstootje niet maximaal uit. ‘Wat mensen tot nu toe hebben gezien zijn ruziënde partijen in de zaal’, zegt de VVD-leider de boel overziend. ‘Ik geloof niet dat iemand daarmee wat is opgeschoten.’
Ook Rob Jetten (D66) krijgt een aai over de bol als hij zich afvraagt hoe het zit met de ‘obsessie van de VVD voor een centrumrechts kabinet’ en het voornemen om bepaalde partijen bij voorbaat al uit te sluiten. Yesilgöz met haar liefste glimlach: ‘Ik heb alleen een obsessie voor oplossingen. Ik wil in geprek met iedereen die een stap naar voren wil zetten.’ Ook D66 nodigt ze uit om samen te werken.
Woorden doen ertoe, maar soms is het net zo veelbetekenend wat mensen níét zeggen. Woensdag houdt CDA-voorman Henri Bontenbal zich opvallend afwezig in het debat met PVV-leider Geert Wilders. Veel andere partijleiders, van links tot rechts, vallen de PVV-leider aan op zijn opvattingen over asielzoekers, over de islam en op het gebrek aan parlementaire werkdrift van de PVV-fractie.
Het effect is wel dat Wilders, dankzij al die interrupties, de hele ochtend aan het woord is en volledig de toon zet. Dat raakt aan het dilemma waar generaties politici al sinds 2004 mee worstelen: Wilders lokt graag zoveel mogelijk reacties uit zodat hij zijn punten keer op keer kan herhalen. Maar wie níét reageert als hij, bijvoorbeeld, de islamitische gemeenschap verantwoordelijk stelt voor veel problemen in het land, treft al snel het verwijt dat Wilders te veel ruimte krijgt om zonder weerwerk zijn opvattingen te ventileren en hele bevolkingsgroepen te stigmatiseren, in een live op tv uitgezonden debat. Wie zwijgt stemt toe, is dan vaak de beschuldiging.
Bontenbal, die vorige week op het CDA-congres al zei dat hij geen campagne wil voeren met verwijten aan andere partijen, heeft er kennelijk voor gekozen dat risico toch te nemen.
Al is het ook gewoon zijn stijl, blijkt in de rest van het debat. Zijn interrupties zijn niet aanvallend, maar onderzoekend. ‘Is de heer Timmermans het met mij eens dat we ook op asielmigratie moeten sturen als we de bevolkingsgroei willen afremmen?’ En wil Yesilgöz misschien samen met hem onderzoeken hoe de regeldruk voor ondernemers verminderd kan worden?
Als hij woensdagavond eenmaal zelf achter het spreekgestoelte staat, gaat het al net zo. Bontenbal zoekt telkens naar gemeenschappelijke grond. ‘Debat en verschil van inzicht horen bij een levende democratie. Maar wat er ook bij hoort, is de bereidheid elkaar over die verschillen heen op een volwassen manier de hand te reiken.’ Hij hamert op het belang van ‘samenwerken’ en het ‘compromis’.
Bij zoveel welwillendheid past dat Bontenbal – als enige partijleider – aan het einde van zijn betoog complimenten geeft aan minister-president Dick Schoof. ‘U nam, met alle tegenwind die u heeft gekregen, steeds de verantwoordelijkheid om Nederland bestuurbaar te houden. Ik weet zeker dat veel mensen thuis hier veel respect voor hebben.’
De positie van partijen in het politieke landschap is vaak het beste af te meten aan de de reacties die zij oproepen bij andere partijen. Frans Timmermans had zich waarschijnlijk niet voorgenomen om het woensdag heel uitgebreid over het asielbeleid hebben, maar dat is wel waar anderen zijn electorale achilleshiel vermoeden: als hij premier wil worden, zal hij immers ook kiezers buiten de geijkte achterban van GroenLinks en PvdA moeten trekken. VVD, CDA en FvD grijpen Timmermans’ spreektijd dan ook om hem slapte in het asielbeleid te verwijten.
‘Ik hoor niets wat Timmermans wil doen om de asielinstroom te beperken’, werpt VVD-leider Yesilgöz hem voor de voeten. Timmermans ontkent: hij is voor het Europese migratiepact en onderschreef ook de conclusies van de staatscommissie die adviseerde om te sturen op gematigde bevolkingsgroei.
Maar welke stappen wil Timmermans dan zetten op nationaal niveau, vraagt Yesilgöz door. ‘Mag ik er eentje horen?’ En als Timmermans weigert om daarin mee te gaan: ‘U wilt niets doen. En dat is ook de reden dat we een centrumrechts kabinet moeten vormen. Je zult maar in de wijken wonen waar dit zich allemaal afspeelt. Dat wegkijken, dat weglopen, is wat dit land op dit moment kapotmaakt. Daarom gaat het nooit lukken met links.’
Timmermans reageert als door een wesp gestoken. Hij wijst op de bankjes van zijn fractiegenoten: ‘Daar zitten mensen die in die wijken wonen waar u het over heeft. Mensen die zich inzetten voor vluchtelingen die hun best doen om te integreren in deze samenleving. Mensen die niemand wegzetten op basis van hun geloof of waar ze vandaan komen. Mensen die de problemen van de wijken kennen, die weten wat er gebeurt als arbeidsmigranten als grofvuil op straat worden gezet of met twaalf mensen een slaapkamer moeten delen. Dat is de realiteit. Doe daar eens iets aan, in plaats van ons te verwijten dat wij niet met uw symboolwetgeving meegaan.’
Het is een debat dat de komende weken nog vaak zal worden gevoerd, voor alle mogelijke tv-camera’s. En pas na 29 oktober zal blijken hoe groot de wederzijdse afkeer daadwerkelijk is.
Die afkeer is er zeker niet tussen Timmermans en CDA-leider Bontenbal. Als die laatste voorzichtig aftast of met Timmermans wel te praten valt over een Europese kopgroep om het asielbeleid verder te harmoniseren, reageert Timmermans enthousiast. ‘Ik ben het helemaal met de heer Bontenbal eens. Want nu zien we een soort ‘Verelendungspolitiek’: allemaal net iets grover en harder proberen te zijn dan de buurman, in de hoop dat de asielzoeker dan naar de buurman gaat.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant