Het demonstratierecht is geen vrijbrief voor laakbaar gedrag, betoogde het Openbaar Ministerie woensdag in Den Haag. XR-activisten die de grenzen van het toelaatbare overschrijden, mogen daar niet mee wegkomen. De verdachten vinden dat zij ten onrechte worden gecriminaliseerd.
is politie- en justitieverslaggever van de Volkskrant.
Dat verdachten bij de rechtbank voor een fotograaf poseren, met tientallen sympathisanten, is ongebruikelijk. Zeker als ze glimlachend een papiertje vasthouden met de woorden ‘ik ben een veelpleger’.
Toch is dat wat er gebeurt, woensdag in Den Haag. Het maakt nog maar eens duidelijk dat dit een ongebruikelijke strafzaak is, zegt verdachte Sam Schwencke, bij de ingang van het Paleis van Justitie. Ze staat erop dat de krant haar achternaam vermeldt. ‘Als je mij Sam S. noemt’, legt ze uit, ‘voelt het alsof ik meewerk aan de beeldvorming van activisten als criminelen. Wij zijn geen criminelen, wij zijn burgerlijk ongehoorzaam.’
Schwencke (27) is een van zes activisten van Extinction Rebellion (XR) die terechtstaan voor strafbare feiten tijdens demonstraties, zoals het bekladden van de openbare ruimte met verf. In haar blauwe pak, witte blouse en zwarte All Star-sneakers ziet ze er monter en ontspannen uit.
Dat is schijn, bekent ze: ‘Ik slaap en eet al maanden slecht, ik ben één bonk spanning. Dat wij ons hier moeten verantwoorden, vind ik kwalijk. Het Openbaar Ministerie werpt zo een drempel op voor het demonstratierecht. Sinds ik ben gedagvaard, denk ik twee keer na voor elke protestactie. Omdat ik me steeds afvraag: is dit het me wel waard?’
Het OM kondigde deze rechtszaak al in januari aan, in een persbericht. In beginsel is het terughoudend met het vervolgen van actievoerders, staat daarin, omdat demonstreren een belangrijk grondrecht is. Toch leggen de aanklagers een aantal zaken aan de rechter voor, ‘om een duidelijke uitspraak te krijgen over welke ruimte er is voor bestraffing’.
In het verleden is het volgens het OM geregeld voorgekomen dat rechters geen straf gaven aan vreedzame activisten die iets strafbaars hebben gedaan, zoals de politie het werk belemmeren. Het belangrijkste argument was dat zij door hun aanhouding al genoeg waren gestraft: ze konden niet doorgaan met demonstreren.
Dat actievoerders grenzen opzoeken ‘om hartstochtelijk een punt te maken’, vindt het OM invoelbaar: ‘Maar wie meer dan eens over die grenzen gaat, zet bij herhaling strafbare feiten in om een punt te maken. Dat kan nooit de bedoeling zijn van het demonstratierecht.’
Hoe gespannen Schwencke ook is, in de rechtszaal komt ze goed uit haar woorden. Ze bekent zonder slag of stoot dat ze in 2023 en 2024 de muur van een tunnel in Den Haag heeft beklad met de tekst ‘Stop fossiele subsidies’, en roze verf heeft gespoten op ramen van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, tijdens protestacties van Extinction Rebellion. Dat de overheid duizenden euro’s aan schoonmaakkosten kwijt was, valt volgens haar ‘in het niet bij de klimaatschade die wordt veroorzaakt’.
Voordat ze overging tot harde acties, heeft ze jarenlang ‘als brave burger’ om aandacht gevraagd voor ‘klimaatontwrichting’. Dat leidde volgens haar tot niets. ‘Ik heb me aangesloten bij Extinction Rebellion omdat ze zeggen: als je de strijd niet kunt winnen volgens de regels, dan moet je die regels breken.’
Met die gedachte werkte Schwencke in december 2023 mee aan het verstoren van een gemeenteraadsvergadering in Naaldwijk, met Extinction Rebellion en Kick Out Zwarte Piet. Terwijl ze als oud-raadslid van GroenLinks in Rijswijk weet ‘hoe belangrijk het democratische proces is’. Ze had er ook voor kunnen kiezen om gebruik te maken van haar inspreekrecht, maar dat zou onvoldoende media-aandacht opleveren, vreesde ze.
Volgens het OM heeft Schwencke op meerdere punten de wet overtreden. Ze kan een beroep doen op haar demonstratievrijheid, maar in deze strafzaak zou uiteindelijk zwaarder wegen dat zij en vijf andere verdachten ‘de grenzen van het toelaatbare duidelijk hebben overschreden’.
De strafeis van Schwencke blijft beperkt tot 20 uur werkstraf. Die straf had hoger kunnen uitpakken, legt de officier van justitie uit, maar hij wil niet dat de sancties zo hoog oplopen dat ze een afschrikwekkend effect hebben op ‘toekomstige demonstranten’.
De overige verdachten krijgen, als het aan het OM ligt, een geldboete of een werkstraf van 20 tot 120 uur. De hoogste eis is voor een activist die tweemaal is betrapt op het bekladden van een muur langs de A12 in Den Haag en het blokkeren van verkeer op die weg. Sommige verdachten moeten bovendien duizenden euro’s schadevergoeding betalen aan de gemeente Den Haag.
De advocaten van de verdachten komen op een nader te bepalen moment aan het woord. Willem Jebbink, die onder anderen Schwencke bijstaat, zegt buiten de rechtszaal dat hij zal betogen dat de wetsovertredingen van zijn cliënt plaatsvonden in de context van een demonstratie en dat ze daarom geen straf zou moeten krijgen.
Jebbink voegt daaraan toe dat hij niet begrijpt waarom deze strafzaak door het OM ‘met veel tamtam wordt gepresenteerd als een proefproces’. Volgens hem is er ‘niets nieuws onder de zon’, omdat allerlei rechters al eerder hebben geoordeeld dat activisten in beginsel niet worden bestraft voor dit soort feiten, als ze gebruikmaken van hun demonstratierecht.
In de wandelgangen reageert de oudste verdachte, de 67-jarige Trees Lammers – geen initiaal alsjeblieft’ – stoïcijns op de strafeis. In haar geval is dat 20 uur werkstraf, onder meer omdat ze zich tijdens een wegblokkade heeft vastgeketend aan een dranghek.
‘Elk uur werkstraf vind ik te veel’, zegt ze. ‘Wij van Extinction Rebellion zijn het gillende, irritante brandalarm. In plaats van de brand te blussen, worden wij gecriminaliseerd. Welke straf ik ook krijg, ik zal doorgaan met actievoeren. Ik ben boeddhist, activist en pacifist tot in de kist.’
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant