Xenofobie Migranten worden bij Zuid-Afrikaanse zorgklinieken geweerd door burgerwachten. Hoewel het grondwettelijke recht op zorg geldt voor iedereen, grijpt de overheid nauwelijks in.
Leden van de xenofobe anti-immigratiebeweging Operation Dudula protesteren tegen illegale immigranten in juli 2025.
‘Ga weg hier, deze kliniek is niet voor jullie”, schreeuwt een vrouw van middelbare leeftijd tegen een vader die medische hulp zoekt voor zijn twaalfjarige zoontje. Zij en haar medestanders – vijf vrouwen en een jonge man – zijn onverbiddelijk: wie bij dit publieke zorgpunt in de Johannesburgse wijk Yeoville geen Zuid-Afrikaans identiteitsbewijs kan tonen, komt er niet in. Dus ook deze vader en zoon niet.
In de wachtrij kijken tientallen mensen toe, veelal zwangere vrouwen, jonge moeders met baby’s en kleine kinderen. De meesten komen uit buurlanden als Zimbabwe, Mozambique en Lesotho. Sommigen zijn hier geboren, maar hebben ouders uit die landen. De twaalfjarige jongen heeft een diepe, vlezige wond aan zijn voet. Huilend laat hij zijn hoofd op de schouder van zijn vader zakken, die wanhopig betoogt. „We zijn hier niet illegaal, mijn kind heeft hulp nodig.”
Wat zich bij de poort van de kliniek afspeelt, is geen uitzondering. Sinds eind juni posten anti-immigratiegroepen bij publieke gezondheidsinstellingen in heel Zuid-Afrika om migranten te weren. Vooral een oproep van de xenofobe anti-immigratiebeweging Operation Dudula krijgt lokaal navolging. Ze controleren paspoorten, plaatsen hekken en sturen mensen weg. Volgens de beweging zetten migranten het zorgsysteem onder druk, waardoor er voor Zuid-Afrikanen minder plek en medicatie is. Vooral in arme gemeenschappen leeft het gevoel verdrongen te worden. Hoewel hun optreden in strijd is met de grondwet, grijpt de politie zelden in, met als gevolg dat duizenden mensen basiszorg mislopen.
Bij de Yeoville Clinic is het een ‘buurtcollectief’ dat het stokje van Operation Dudula heeft overgenomen. De politie besluit, zichtbaar machteloos, een lokale ANC-politicus op te halen, maar wanneer die de blokkade steunt, trekken de agenten zich terug.
Een zorgmedewerker kijkt toe hoe het deurbeleid van haar kliniek in Yeoville is overgenomen door de xenofobische burgerwacht. Ze wil geen commentaar geven en beent snel naar binnen. Bij het toegangshek staat Ntombi Nzewu, haar hals en oor getekend door littekenweefsel van een oude brandwond. Ze heeft net weer een migrant weggestuurd. „De meerderheid van de patiënten hier zijn buitenlanders en die maken onze hiv-remmers op”, briest ze. „Daardoor krijgen patiënten nu elk maar een halve dosis. Ik heb zelf hiv, dus ik zeg: Zuid-Afrikanen eerst!”
De publieke gezondheidskliniek in Yeoville, Johannesburg, waar een anti-migratiegroep migranten tegenhoudt zodat ze geen zorg kunnen krijgen in de kliniek. Foto Hugo Boogaerdt
De publieke gezondheidssector, die zo’n 80 procent van de armste bevolking bedient, staat inderdaad onder grote druk en kampt met tekorten. Volgens het ministerie van Gezondheid kampt de sector met een ernstig gebrek aan artsen, verplegend personeel, ambulances, medicatie en ziekenhuisbedden.
Er is echter geen bewijs dat de huidige tekorten in het zorgsysteem de schuld zijn van migranten, stelt Jo Vearey, directeur van researchcentrum African Centre for Migration and Society (ACMS). „Het is een mythe die politieke partijen in leven houden.”
Want de overheid heeft de afgelopen twee jaar bezuinigd op de publieke zorg en schandalen rond mismanagement en corruptie halen regelmatig het nieuws. „Het werkelijke probleem is dat de overheid tekortschiet in de publieke dienstverlening, zoals de zorg”, zegt Vearey. „Politici maken buitenlanders in toenemende mate tot zondebok en lopen weg voor hun eigen verantwoordelijkheid.”
Zelf heeft het ministerie van Volksgezondheid geen cijfers over het aantal ongedocumenteerde migranten dat gebruikmaakt van de publieke zorg. Minister Aaron Motsoaledi (ANC) stelde in 2018 dat migranten „overbevolking” veroorzaken en zo de bestrijding van besmettelijke ziekten ondermijnen. Eerder deze maand werd minister van Sport, Kunst en Cultuur Gayton McKenzie (PA) aangeklaagd voor „aansporing tot xenofobisch geweld”, nadat hij in een tv-interview had gezegd dat hij de zuurstoftoevoer van buitenlandse patiënten zou afsluiten om Zuid-Afrikanen te bevoordelen.
Daarnaast verspreiden politici, overheidsfunctionarissen en anti-migratiebewegingen geregeld misinformatie over migranten, waardoor sterk overdreven aantallen blijven circuleren. In juli ging op sociale media een vals bericht rond dat simkaartregistraties zouden aantonen dat er 27 miljoen ongedocumenteerde migranten in het land zijn. In 2020 claimde Herman Mashaba, leider van oppositiepartij ActionSA, op basis van fout geïnterpreteerde Wereldbankgegevens dat het er 15 miljoen waren.
In werkelijkheid ligt het aantal veel lager. Bij de volkstelling van 2022 telde het Zuid-Afrikaanse statistiekbureau StatsSA 2,4 miljoen migranten – zowel gedocumenteerd als ongedocumenteerd – goed voor ongeveer 3,9 procent van de bevolking, een lichte daling ten opzichte van 2011. Volgens Vearey hebben overdreven cijfers en opruiende uitspraken van politici de opkomst van anti-immigratiebewegingen aangewakkerd en migranten in gevaar gebracht. Sinds 1994 zijn 694 migranten omgekomen door xenofobisch geweld, blijkt uit cijfers van monitoringsplatform Xenowatch.
Bij de ingang van een kliniek worden de papieren van een vrouw gecontroleerd. Als blijkt dat de vrouw met de blauw-witte hoofddoek een migrant is wordt ze de toegang geweigerd. Foto Hugo Boogaerdt
De harde migratiekoers van de regering blijkt ook uit een beleidsdocument uit 2024, waarin staat dat Zuid-Afrika geen middelen heeft om asielzoekers van basisdiensten te voorzien. Het pleit daarom voor uittreding uit de VN-vluchtelingenconventie, zodat het land niet langer verplicht is migranten toegang te geven tot bijvoorbeeld gezondheidszorg of onderwijs.
Uit jaarlijks gedragsonderzoek van de Human Sciences Research Council (HSRC) blijkt dat bijna één op de drie Zuid-Afrikanen bereid is geweld te gebruiken – of dat in het verleden heeft gedaan – om te voorkomen dat Afrikaanse migranten in hun buurt een bedrijf openen of er komen wonen. In 2018 was dat nog één op de vijf.
Bij de kliniek in Yeoville houdt burgercoalitie Kopanang Africa Against Xenophobia (KAAX) een tegendemonstratie. Urika Pais probeert de burgerwachten rede bij te brengen. Migranten vervullen juist een nuttige rol in de samenleving, legt ze uit. „Zij verkopen voedsel voor een betaalbare prijs. Als jullie hen wegjagen, waar halen jullie dan je tomaten vandaan?”, roept ze hen toe, terwijl ze zich door een kluwen mensen wringt om dichter bij de groep te komen.
Eenmaal oog in oog met de groep, richt Pais zich tot Ntombi Nzewu, de vrouw met het litteken. „En toen Zuid-Afrika nog een Apartheidstaat was, waar zijn jullie toen naartoe gevlucht? Juist naar Congo, Mozambique en Zimbabwe. Zuid-Afrikanen waren daar welkom, nu is het tijd om ook solidariteit te tonen.”
Iets later arriveert Siphiwe Shabangu, regionaal voorzitter van de anti-immigratiebeweging Operation Dudula. Hij is naar Yeoville gekomen om poolshoogte te nemen bij de blokkade. „Alles loopt hier soepel sinds we met deze actie begonnen zijn”, zegt hij tevreden, waarmee hij verwijst naar de kortere wachttijden voor mensen met een Zuid-Afrikaans identiteitsbewijs.
Operation Dudula, vrij vertaald uit het Zoeloe ‘verdrijf ze’, is de invloedrijkste anti-immigratiebeweging van Zuid-Afrika. De burgerwacht, opgericht in 2021 in Soweto, groeide in korte tijd uit tot een nationale organisatie: vorig jaar registreerde het zich als politieke partij. In een land waar één op de drie mensen werkloos is, vindt hun boodschap – met de migrant als zondebok – gemakkelijk gehoor.
Militanten van Operation Dudula, vaak in militaire uniformen, willen alle ongedocumenteerde migranten het land uitzetten en schuwen geweld niet om dat doel te bereiken. Oprichter Nhanhla ‘Lux’ Dlamini kreeg in 2023 een voorwaardelijke gevangenisstraf voor het binnendringen en vernielen van het huis van een migrant. Naast KAAX voeren ook andere burgerrechtenorganisaties juridische strijd tegen Operation Dudula, vanwege illegale huisuitzettingen, aanvallen op winkels en bedrijven en het onthouden van overheidsdiensten aan migranten.
Pais raakt bij het zorgcentrum in een verhitte discussie met Shabangu en verwijt hem angst en haat jegens migranten aan te wakkeren. Shabangu vindt juist dat de regering „veel te laks” optreedt tegen migranten. “Je moet buitenlanders aanpakken door te zeggen: stop met stelen, stop met het afpakken van banen door onder de prijs te werken. De meerderheid van de illegale immigranten is crimineel.”
Hoe snel het kan escaleren bleek in mei 2008, toen grootschalige xenofobische rellen uitbraken. Ontevreden Zuid-Afrikanen beschuldigden migranten van criminaliteit en het inpikken van banen, waarna gewapende bendes door de townships van Johannesburg trokken om hen te mishandelen, te vermoorden en hun bezittingen te vernielen of te plunderen. Het geweld sloeg snel over naar andere delen van het land, waaronder de provincies Gauteng en KwaZulu-Natal. In minder dan twee weken werden 65 migranten gedood, raakten 1.700 mensen gewond en sloegen zeker 90.000 mensen op de vlucht, binnen Zuid-Afrika of terug naar hun land van herkomst. Alleen door inzet van het leger wist toenmalig president Thabo Mbeki het geweld te stoppen. In 2015 en 2019 laaide het opnieuw op, met respectievelijk zeven en tien doden tot gevolg.
Ondanks de lancering van een nationaal actieplan in 2019 om xenofobie aan te pakken, blijft effectief optreden uit. Volgens het African Policing Civilian Oversight Forum (AFPCO) beschermt de Zuid-Afrikaanse politie migranten onvoldoende. Wijkagenten negeren hun veiligheidszorgen, grijpen te laat in bij geweld en voeren buitensporige invallen uit, waarbij migrantenrechten worden geschonden.
Hoewel de grondwet iedereen in het land recht op medische hulp garandeert, ook migranten ongeacht hun verblijfsstatus, hebben de autoriteiten ook tegen de blokkades nauwelijks opgetreden. Ondanks oproepen van de regering om ze op te heffen en de inzet van extra politie onder het label ‘zero-tolerancebeleid’, staan de blokkades bijna twee maanden later nog steeds overeind.
Toen drie leden van Operation Dudula werden gearresteerd voor het blokkeren van een kliniek in Soweto, organiseerde de beweging meteen een protest. Na hun vrijlating op borg eiste leidster Zandile Dabula in een gesprek met de minister hun steun op en dreigde het land „onbestuurbaar” te maken: de acties gaan onverminderd door.
Intussen vreest het gezondheidsministerie, net als Artsen Zonder Grenzen, voor de volksgezondheid. Als migranten vaccinaties mislopen of geen medicatie meer krijgen tegen besmettelijke ziekten, neemt het risico op een epidemie toe. Dat is vooral zorgwekkend in hoogrisicogebieden zoals de townships, waar de hiv-besmettingsgraad hoog is en het gevaar van een tuberculose-uitbraak groot. Hiv en tuberculose behoren tot de belangrijkste doodsoorzaken in het land.
Langs een muur buiten de poort van de kliniek in Yeoville staat een groep jonge moeders te vernikkelen op deze ochtend waarop de temperatuur met het vriespunt flirt. Hun baby's hebben ze in fleece dekens gewikkeld om ze te beschermen tegen de kou. Ze hebben allemaal een oproep van de kliniek ontvangen om hun kinderen te laten vaccineren. Sinds de blokkades twee weken geleden zijn begonnen, komen ze hier iedere dag in de hoop dat de politie eindelijk ingrijpt of dat de burgerwacht er zelf de brui aan geeft.
De Congolese Motherless Baruci klemt haar veertien weken oude baby Yana stevig tegen zich aan. De eerste dag van de blokkades kwamen leden van Operation Dudula de kliniek in om buitenlandse patiënten weg te jagen, vertelt de 21-jarige Baruci. „Ze hebben ons naar buiten getrapt alsof we honden zijn. Vorige week schoten ze zelfs met pistolen in de lucht om ons weg te jagen. Ik heb nu enorme stress, want wat kan ik nu doen zodat mijn baby haar vaccinatie krijgt?”
De anti-immigratiebewegingen hebben aangegeven niet te verslappen met de blokkades bij zorginstellingen. Daarnaast heeft Operation Dudula aangekondigd dat ze vanaf volgend jaar kinderen van migranten gaan beletten om publiek onderwijs te volgen. Het doet Baruci de moed in de schoenen zakken. „Alles is hier verpest”, verzucht ze. „Er is hier geen toekomst meer voor ons, zelfs niet voor onze kinderen. Dit laat duidelijk zien dat ze ons hier niet willen, maar ik kan nergens heen.”
Source: NRC