Het Pensioenfonds Zorg en Welzijn heeft 14 miljard euro weggehaald bij de Amerikaanse vermogensbeheerder BlackRock. Die belegt niet duurzaam genoeg, vindt het fonds. Maar gaat dit niet ten koste van de pensioenen van de deelnemers?
is economieredacteur. Hij schrijft over het grote geld en corruptie.
Toen het Noorse energiebedrijf Equinor op 14 mei in Stavanger zijn jaarlijkse aandeelhoudersvergadering hield, zat ook een vertegenwoordiger van het Amerikaanse BlackRock (virtueel) in de zaal. De grootste vermogensbeheerder ter wereld, namens zijn klanten ook een beetje eigenaar van Equinor, moest daar gaan stemmen over onder meer een groenere koers voor het bedrijf.
Punt 18 kwam aan de orde: de vraag of de geplande uitbreiding van de olie- en gaswinning wel in lijn was met het klimaatbeleid van de Noorse overheid, tevens de belangrijkste aandeelhouder. Dat, zo was het voorstel van een paar door broeikaszorgen gemotiveerde aandeelhouders, moest de directie maar eens gaan uitzoeken. Er werd over gestemd. BlackRock was een van de tegenstemmers.
Zoals zo vaak. De Amerikanen, die (namens hun klanten) ongeveer 7,5 procent van de aandelen van de Nederlandse AEX-bedrijven in handen hebben, stemmen in 96 procent van de gevallen tegen klimaatresoluties, blijkt uit cijfers van de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen. Die houding was voor het Nederlandse Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) een van de redenen zijn geld uit BlackRock terug te trekken, werd vorige week bekend.
Het is nieuws waarin veel ontwikkelingen samenkomen. Allereerst de trend dat pensioenfondsen steeds meer controle willen over de bestemming van het geld dat zij (laten) beleggen. Ten tweede dat ze daarbij steeds meer rekening houden met duurzaamheid en ethische aspecten. Ten derde dat Amerika en Europa op dat vlak uit elkaar zijn gaan lopen.
Dan is de vraag: wat betekent dat voor de pensioenen?
De collectieve oudedagsvoorziening is een van de machtigste financiële wapens van Nederland. In de gezamenlijke pot zit ruim 1.700 miljard euro, meer dan anderhalf keer het nationaal inkomen. Los van de eigenlijke functie – een inkomen voor de pensionado’s – wordt er al een tijd zowel met begerige als wantrouwige blikken naar dat geld gekeken. Moet het niet worden gebruikt om de wereld te veranderen?
‘Wij zeggen: weet waarin je belegt’, zegt Rients Abma van Eumedion, een club die bij institutionele beleggers die de discussie over duurzaamheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid aanjaagt. ‘Dan kun je sparring partner zijn van de directie van die bedrijven en helpen waarde te creëren. Als pensioenfonds kun je echt een rentmeester zijn.’
Dat betekent om te beginnen dat je in minder bedrijven belegt. PFZW heeft deze conclusie ook getrokken en heeft, via zijn pensioenbelegger PGGM, afscheid genomen van 2.600 bedrijven. Er zijn er nog 756 over, met daarin een belegd vermogen van 50 miljard euro. Een woordvoerder van PGGM zegt dat het van een passieve aanpak, waarbij werd belegd in een index, op een actieve beleggingsstrategie is overgestapt.
‘Vroeger was het idee dat je vermogen zo uitgebreid mogelijk moest spreiden om het beleggingsrisico zo klein mogelijk te maken’, zegt Abma. ‘Dus zaten pensioenfondsen in duizenden ondernemingen. Nu blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat ongeveer 750 bedrijven al genoeg zijn om de risico’s binnen de perken te houden.’
Een andere consequentie die het zorgpensioenfonds heeft getrokken, is dat het daarbij geen zaken meer doet met enkele grote externe vermogensbeheerders. In de loop der jaren zijn pensioenfondsen het beheer van hun vermogen meer gaan uitbesteden aan een bedrijf als BlackRock, die met allerlei beleggingsproducten op maat gemengde mixen van rendement, risico en maatschappelijk effect aanbieden. Maar daar vindt PFZW zich dus niet meer bij passen.
Behalve uit BlackRock (waar het 14 miljard euro had gestald) is het pensioenfonds ook uit het Britse LGIM (15 miljard) gestapt. In hun plaats komen onder meer het Nederlandse Robeco, het Britse Schroders, het Zwitserse UBS en het Amerikaanse Lazard. ‘De vermogensbeheerders die we een mandaat geven om voor ons te beleggen moeten goed in staat zijn om een integrale afweging te maken op de dimensies rendement, risico en duurzaamheid’, zegt de woordvoerder van PGGM.
De koerswijziging naar ‘3D-beleggen’ komt niet uit de lucht vallen. Nederlandse pensioenfondsen werden de afgelopen jaren steeds vaker aangevallen als zij een belang, hoe klein ook, bleken te hebben in een oliemaatschappij of ander bedrijf dat betrokken was bij een schandaal of misstand. Mede daarom hebben de meeste hun aandelenportefeuille tegen het licht gehouden, waarbij ze vooral ook op de maatschappelijke impact letten.
‘Dit levert niet een portefeuille op van alleen maar duurzame bedrijven’, aldus de woordvoerder van PGGM. Want er moet wel rendement gehaald worden. ‘Wij, en ook de geselecteerde vermogensbeheerders, moeten met veel bedrijven in gesprek om de negatieve impact te verkleinen.’
Dat deed het pensioenfonds bijvoorbeeld met oliebedrijven. Het nam in 2024 afscheid van onder meer Shell, BP en Total, omdat die niet genoeg deden om het Klimaatakkoord van Parijs te halen. Bij zeven andere fossiele bedrijven blijft het wel aan boord.
Ongeveer terzelfdertijd, in 2024, kreeg ook BlackRock zijn congé. Dat dat nu pas naar buiten wordt gebracht, heeft te maken met de verkoop van de belangen, wat enige tijd in beslag heeft genomen.
In een reactie klinkt BlackRock enigszins onbegrepen. Een woordvoerder wijst erop dat het, speciaal voor klanten die duurzaamheid hoog in het vaandel hebben staan, een Climate and Decarbonization Stewardship-programma heeft opgezet (stewardship is het Engelstalige sleutelwoord voor maatschappelijke betrokkenheid, vergelijkbaar met het Nederlandse ‘rentmeesterschap’).
Hij nuanceert het tegenstemmen bij klimaatresoluties, zoals bij het Noorse Equinor. ‘Dat kwam neer op overmatige bemoeienis met de besluitvorming van het management. Daarom steunden we het niet. Net als 96 procent van alle andere aandeelhouders trouwens.’
Ook stelt de woordvoerder dat PGGM ‘altijd zelf het stemrecht heeft uitgeoefend van de bij BlackRock ondergebrachte portefeuille’. Met andere woorden: PGGM kon ook BlackRock maatschappelijk betrokken zijn, en op aandeelhoudersvergaderingen zo activistisch stemmen als het zelf wilde.
Toch voelde dat voor de Nederlanders enigszins schizofreen. Tegen NRC zei Sander van Stijn, die voor PGGM de beleggingsmandaten voor externe vermogensbeheerders zoals BlackRock opstelt, dat het pensioenfonds ‘één lijn’ wilde trekken en niet meer wilde dat de betrokken partijen verschillend stemden. ‘Anders wordt het wel heel ingewikkeld.’
De richtingenstrijd kan niet los gezien worden van de tweede komst van Donald Trump, die zijn presidentschap in het teken heeft gesteld van de strijd tegen alles wat niet past in zijn ultraconservatieve wereld. Die strijd heeft ertoe geleid dat veel bedrijven hun diversiteitsbeleid en verwijzingen naar klimaatverandering van hun website hebben geschrapt.
Ook BlackRock, dat in 2020 juist een duurzamere afslag nam (‘We plaatsen duurzaamheid in het centrum van onze investeringsstrategie’, schreef topman Larry Fink toen in een brief aan klanten en ceo’s), keerde op zijn schreden terug. Nadat Texas en tien andere Republikeinse staten Blackrock en andere vermogensbeheerders voor de rechter hadden gedaagd wegens hun doel om in 2050 netto geen broeikasgassen meer uit te stoten, stapte het bedrijf begin dit jaar uit het Net Zero Asset Managers-initiatief.
Toch is het te simpel om de ethische verschillen te reduceren tot een trans-Atlantische kloof. Ook in Nederland worden vragen gesteld bij de nieuwe maatschappelijke beleggingsstrategie van de pensioenfondsen. ‘Rendement moet op plek 1, 2 en 3 staan, niet activisme’, zei in 2024 Thierry Aartsen (destijds VVD-Kamerlid, nu staatssecretaris). Een motie van die strekking werd door een rechtse Kamermeerderheid aangenomen.
Eumedion-directeur Abma wijst erop dat een scherpere keuze de kans vergroot dat een beleggend pensioenfonds bedrijven links laat liggen die later veel geld opleveren. ‘Er zit een ‘fomo’-risico in’, zegt hij, verwijzend naar de angst om de boot te missen.
Toen Zorg en Welzijn met PGGM de nieuwe 3D-weg wilde inslaan, leverde dat ook kritiek op van een academische adviesraad van vier pensioendeskundigen. De raad vreesde dat de inperking van het aantal bedrijven, met een focus op duurzaamheid, het risico zou verhogen en ten koste zou kunnen gaan van het rendement. Ook stelde de adviesraad dat de deelnemers niet voldoende geraadpleegd waren en het bestuur voor de troepen uit liep. ‘Dit gaat over de hoofden van gepensioneerde verpleegkundigen, voor wie elke euro telt.’
De adviesraad werd ontbonden. Volgens de PPGM-woordvoerder was dat om ‘een breder ecosysteem van kennis en expertise te gaan aanboren’, waarbij deskundigen per thema om advies wordt gevraagd. De kritische hoofdeconoom Guy Verberne van PGGM werd op non-actief gesteld – een poging hem te ontslaan ontaardde in een rechtszaak, waarbij het bedrijf in het ongelijk werd gesteld.
De woordvoerder van PGGM zegt dat de deelnemers wel degelijk willen dat het zorgpensioenfonds maatschappelijk verantwoord belegt. ‘De deelnemers wordt periodiek gevraagd naar hun voorkeuren. Daar komt jaar op jaar uit dat een zeer ruime meerderheid wenst dat duurzaam wordt belegd. In het nieuwe beleggingsbeleid doen we geen concessies aan de rendementsdoelstelling. Dat doet ook recht aan deelnemers die primair gericht zijn op rendement voor hun pensioen.’
Hoewel critici erop wijzen dat de rendementscijfers van de aandelenbeleggingen van de pensioenfondsen de laatste jaren achterblijven bij zogeheten benchmarks, is de overgang op ethischer beleggen breder dan alleen PFZW. Zo overweegt ook het pensioenfonds voor metaal en techniek, PME, uit BlackRock te stappen. ‘Er is een aantal gesprekken geweest’, zegt een woordvoerder van het fonds, dat 5 miljard euro bij de Amerikanen heeft gestald. Volgens hem gaat meer moraal niet ten koste van het rendement. ‘Dat is niet onze ervaring. Voor het einde van het jaar nemen we een besluit.’
Volgens Abma hebben de vraagtekens over BlackRock mogelijk ook te maken met het Europese streven naar strategische autonomie. ‘Dat betekent ook dat pensioenfondsen hun vermogensbeheer graag dichter bij huis uitbesteden.’
PME nam eerder dit jaar al het besluit om uit bedrijven te stappen die Israël helpen bij de onderdrukking van Palestijnen, zoals Caterpillar, wiens bulldozers op de Westelijke Jordaanoever grond platwalsen voor illegale nederzettingen. ‘We zijn met hen eerst het gesprek aangegaan’, zegt de woordvoerder. ‘Dat engagement is altijd de eerste stap. Maar toen ons dat niet verder bracht, hebben we onze verantwoordelijkheid genomen.’
De pensioenfondsen lijken die verantwoordelijkheid eerder te voelen dan andere bedrijven of de overheid, dat ook bijna twee jaar na het begin van de oorlog in Gaza nog geen handelsbelemmeringen heeft ingevoerd met Israël of bedrijven die daar actief zijn.
‘Pensioenfondsen’, zegt Abma, ‘hebben misschien van nature iets meer de neiging om naar de toekomst te kijken’.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant