Vorige week werd er in Zuid-west-Oekraïne een spoorlijntje geopend: 22 kilometer, van Tsjop aan de Hongaarse grens naar Oezjhorod aan de grens met Slowakije. Je kunt denken: Rusland gooit Kyiv plat en test de NAVO met drones in Polen – so what, 22 kilometer spoorlijn?
Maar die spoorlijn is, mét een sterke Europese defensie, deel van Europa’s antwoord op Russische aanvallen en bedreigingen. Dat spoor heeft EU-afmetingen, geen Oekraïense. Het is met Europees geld aangelegd – deels een lening van de Europese Investeringsbank (EIB), deels subsidie uit een EU-fonds voor infrastructuurprojecten die het transport met Oekraïne vergemakkelijken. Dat scheelt treinen met handelswaar en wapens uren oponthoud aan de grens. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen sprak woensdag in haar ‘State of the Union’ vooral over Europese veiligheid, en hoe die steeds meer samenvalt met Oekraïense veiligheid. Als Oekraïne valt, staat Rusland hier aan de poort. Dus, zei ze, moeten we Oekraïne helpen. Uit eigenbelang. Om onszelf te beschermen.
Dit begint te lijken op ‘Lend-Lease’, de Leen- en Pachtwet die de Amerikanen begin 1941 optuigden om landen die tegen nazi-Duitsland vochten wapentuig en infrastructuur te geven. Lend-Lease was voor Washington een manier om niet zelf tegen Hitler te vechten, maar diegenen die het wel deden materieel te assisteren. Niet alleen door hen Amerikaanse wapens te verkopen maar ook, omdat het lang duurt voor wapens gefabriceerd zijn, door eigen wapenvoorraden aan Griekenland, Egypte, de Sovjet-Unie of China te lenen. Ze stuurden Engeland bonen en ingeblikte vis toen Duitse zeeblokkades en bombardementen hongersnood veroorzaakten. Ze bouwden spoorlijnen, havens en wegen om strategische routes te garanderen. Ze hielpen geallieerden met onderhoud en reparatie van tanks en schepen. Europa doet op kleinere schaal hetzelfde in Oekraïne.
Hoe Lend-Lease werkte, lees je in een boek daarover van oud-minister van Buitenlandse Zaken en voormalig Lend-Lease-chef Edward Stettinius: Lend-Lease, Weapon for Victory. Als het huis van de buurman in brand staat, schreef Stettinius, dan leen je hem jouw tuinslang: zo voorkom je dat je eigen huis afbrandt. Lend-Lease kostte 12,9 miljard dollar – wat Amerika volgens The New York Times „dubbel en dwars heeft terugverdiend”.
Aan Lend-Lease gingen vurige politieke debatten vooraf. Veel Amerikanen vonden dat de vijand ver weg was. En dat Europese landen het maar moesten oplossen. President Roosevelt waarschuwde dat dit niet alleen maar over defensie ging, maar over het behoud van de democratie: door andere landen te helpen, kon je voorkomen dat het fascisme Amerika zou bereiken. Lend-Lease hoorde tot het „arsenaal van de democratie”, schreef Stettinius. Met hun heftige debatten erover schiepen Amerikanen „langzaam klaarheid over onze plek in de wereld. We maakten een nieuwe inventaris op van onszelf, ons verleden, onze toekomst. Daarna besloten we, via de democratische weg, vrijelijk welke rol we mondiaal moesten spelen als we onze vrijheid wilden behouden.”
Je krijgt bijna kippenvel als je dit leest. Niet alleen omdat de Amerikanen nu bezig zijn die „democratische weg” uit het raam te gooien. Maar ook omdat Europa zich op hetzelfde punt bevindt als Amerika destijds, en zulke democratische debatten óók zou moeten voeren. „De levensader van onze democratie is vrije uitwisseling van ideeën”, schreef Stettinius. Daarmee „bevestigen we het recht van eenieder om zich uit te spreken over elk onderwerp. Maar het bevestigt ook een ander belangrijk recht: het recht van elke burger om de feiten te kennen over alle zaken die hem aangaan.”
Dat recht, daar moet Europa veel harder aan trekken. Veel burgers kennen de feiten niet. De EIB publiceert persberichten over de spoorlijn. De Commissievoorzitter koppelt zulke projecten in een speech aan Europese veiligheid en vrijheid. Maar waarom zijn regeringsleiders, die alle belangrijke besluiten nemen in Europa, zo stil? Burgers zijn niet dom. Ze weten wat er speelt. Ze hebben vragen. En zorgen. Zij verdienen een debat over het belangrijkste issue van onze tijd: het behoud van onze democratie en vrijheid. Dat is wat er op het spel staat in Oekraïne.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC