Ex-president Jair Bolsonaro is veroordeeld tot 27 jaar cel, maar rechts Brazilië geeft niet op. ‘Amnestie nu!’ is hun leus. De hoop is gevestigd op een nieuwe, rechtse president in 2026. Die kan opperrechters benoemen die Bolsonaro goedgezind zijn.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Brasília.
Tarcísio de Freitas staat op een hoge stellage in het midden van Avenida Paulista, de grote verkeersader in het centrum van miljoenenstad São Paulo. Voor en achter hem is het asfalt gevuld met de kleuren van de Braziliaanse vlag: groen en geel. Die heeft de conservatieve beweging van de gevallen ex-president Jair Bolsonaro zich toegeëigend.
‘Boa tarde Paulista!’, roept de 50-jarige gouverneur van de machtige deelstaat São Paulo, het economische hart van Brazilië waar ruim een vijfde van de 212 miljoen Brazilianen wonen. ‘Goedemiddag!’ Daags voor de veroordeling van Bolsonaro spreekt hij diens woedende aanhang toe. ‘Deze manifestatie is niet compleet’, zegt Freitas, ‘want Jair Messias Bolsonaro is er niet bij!’
Maar Freitas weet raad. Hoewel de nabije toekomst weinig goeds belooft voor Bolsonaro kent de gouverneur – die minister van Infrastructuur was onder het voormalige staatshoofd (2019-2023) – een uitweg uit de penarie: ‘Anistia! Amnestie! Een generaal pardon zal het land opnieuw verenigen met onze beste rechtse leider ooit!’
Het Hooggerechtshof in Brasília heeft Bolsonaro veroordeeld tot 27 jaar cel voor een poging tot staatsgreep. Voor het eerst in de Braziliaanse postkoloniale geschiedenis zijn een ex-president en meerdere hooggeplaatste militairen veroordeeld voor aanvallen op de democratie. Maar rechts Brazilië verkent de mogelijkheden om die historische uitspraak terug te draaien. Dat plaatst deze week in een ander, onheilspellend licht.
Aan het begin van de week staan alle nieuwssites en televisiekanalen afgestemd op rechter Alexandre de Moraes, zijn kale hoofd glimmend onder de zachte tl-lampen van de rechtszaal, de toga losjes om zijn schouders. De coup werd eind 2022 ternauwernood voorkomen, omdat een deel van de legertop weigerde erin mee te gaan, zegt hij. Maar het had anders kunnen lopen. ‘Dan hadden niet de verdachten, maar wij in het beklaagdenbankje gezeten’, zegt hij met een gebaar naar zijn mede-rechters.
Het belang van de veroordeling kan niet worden overschat, meent hoogleraar mensenrechten Eloisa Machado, verbonden aan het gerenommeerde onderwijsinstituut Fundação Getulio Vargas in Rio de Janeiro. ‘Dit is de eerste keer dat we het vaccin tegen staatsgrepen testen’, zegt ze via de telefoon. ‘De grondwet van 1988 heeftaanvallen op de democratie strafbaar gemaakt. Met deze uitspraak breken we met een lange traditie van straffeloosheid.’
Rechter Cármen Lúcia Antunes Rocha, een van de vijf rechters van het Hooggerechtshof die oordeelden over Bolsonaro, gebruikte haar betoog niet alleen om een vonnis te vellen, maar ook om te waarschuwen. ‘Er bestaat geen volledige immuniteit tegen het virus van autoritarisme’, zei ze voordat ze de vierde en doorslaggevende stem uitbracht tegen Bolsonaro (twee collega’s hadden de ex-president schuldig bevonden, één pleitte hem vrij).
Zodra de rechters donderdagavond de strafmaat hadden vastgesteld – naast de 27 jaar voor Bolsonaro straffen uiteenlopend van 16 tot 26 jaar voor zijn voormalige stafchef, de ex-commandant van de marine, de voormalige minister van Justitie, de ex-veiligheidschef, de oud-minister van Defensie en het voormalige hoofd van de inlichtingendienst – richtte de Braziliaanse pers zich op die volgende vraag: hoe kansrijk zijn de van plannen van rechts om hun helden vrij te krijgen?
De rechtse gouverneur Freitas, die werd gezien als minder radicaal dan Bolsonaro, schokte deze week het politieke midden met zijn harde toon ten overstaan van zijn extreemrechtse publiek in São Paulo. Plots repte ook hij over de ‘tirannie’ van rechter Moraes. Hij zocht expliciet aansluiting bij de geradicaliseerde bolsonaristas. ‘Tarcísio vinkt de checklist van de bolsonaristen af’, schreef de krant Folha de S.Paulo.
Zijn speech wordt alom uitgelegd als het officieuze startschot van zijn eigen presidentiële campagne voor 2026. Door zich luidkeels achter de amnestie-oproep te scharen, hoopt Freitas Bolsonaro achter zijn kandidatuur te krijgen, zo stellen analisten. Volgens peilingen maakt de gouverneur eind volgend jaar een kans tegen de zittende president Luiz Inácio Lula da Silva, die waarschijnlijk opgaat voor een vierde termijn.
Zo keert de strijd om de toekomst van Bolsonaro en diens gedachtegoed, na het vonnis in de rechtszaal, terug naar de politieke arena. Zijn aanhangers en potentiële opvolgers hebben de strijdleus al klaar: Anistia já. Nu amnestie.
Het Congres, waar rechts goed uit de bus kwam bij de laatste verkiezingen (ook al wist Lula da Silva nipt Bolsonaro te verslaan) heeft het amnestievoorstel al zo goed als rond. Die wet heeft een lange route af te leggen via het Lagerhuis en de Senaat, en kan bovendien stuiten op een veto van president Lula en een blokkade van het Hooggerechtshof. Maar toch.
Mocht het amnestieproject stukslaan op de beschermende muur die dit Hooggerechtshof vormt, dan resteert nog een optie: gaten schieten in die muur. Tijdens de volgende presidentstermijn, van 2027 tot 2031, gaan drie rechters van het hof met pensioen. De president mag hun opvolgers aanwijzen.
Onder een rechtse president zouden de kansen voor Bolsonaro zomaar kunnen keren.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant