is wetenschapsjournalist en columnist van de Volkskrant.
Het is een bruikbare vuistregel: als Elon Musk ergens enthousiast over is, dan is het waarschijnlijk geen goed idee. Neem het universele basisinkomen. Musk kondigt al een slordige tien jaar aan dat dit er beslist aan zit te komen, maar onlangs bleek uit Amerikaans onderzoek dat het toch niet de yippee-ki-yay is waar velen op hoopten. Proefpersonen die drie jaar lang elke maand duizend dollar kregen, waren weliswaar iets minder gaan werken en meer gaan consumeren, maar gelukkiger of gezonder waren ze er niet van geworden.
Dit zal niet iedereen verbaasd hebben. Al een paar jaar klinkt er zo nu en dan kritiek op het idee van een universeel basisinkomen. Een van de interessantere kanttekeningen, is dat zo’n basisinkomen exact nul radicale economische verandering in gang zet. Het voornaamste wat er gebeurt, is dat de minder welgestelde mensen – in precies hetzelfde kapitalistische systeem, dat op precies dezelfde manier draait om groei en winst, waarvan precies dezelfde rijken en grote bedrijven profiteren die dat nu ook doen – een tikje ruimer in de slappe was komen te zitten, waardoor ze meer kunnen kopen. (En de rest van de mensen ook, alleen hadden die het opkontje niet nodig.)
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Dit – de extra consumptie – is volgens sommigen zelfs het punt. ‘Één zienswijze is dat het basisinkomen er moet komen omdat bedrijven, om voort te bestaan, het nodig hebben dat mensen geld hebben’, zegt econoom Mike Danson. Dit is ook, stelt journalist Valerie Vande Panne op Truthdig, de reden dat ‘de grote titanen van de hedendaagse rijkdom’ (zoals techbro Musk) het zo’n goed idee vinden.
‘Ons kapitalistische systeem vereist dat iedereen in dit land geld uitgeeft’, schrijft ze. Maar ‘het hyperkapitalisme heeft zoveel rijkdom weggezogen uit de onderste lagen van de maatschappij’ dat het systeem begint te haperen; mensen gratis geld geven lijkt dan dé manier om het kapitalisme in het zadel te houden. Zeker wanneer AI, zoals Musk voorspelt, straks veel of zelfs al het werk van ons overneemt en talloze mensen geen baan meer zullen hebben.
Helaas maakt dit hele systeem het concept basisinkomen ook, even oneerbiedig gezegd, teringduur. Omdat een flink deel van dat basisinkomen welbewust en onherroepelijk weer omhoog stroomt naar de superrijken, multinationals en andere kapitalisten, moet het veel hoger zijn dan wanneer je, om iets te noemen, de winsten van dat grootkapitaal uit de vergelijking haalt en bijvoorbeeld veel basisvoorzieningen gratis maakt.
Dat laatste is precies wat de Britse onderzoekers Andrew Percy en Anna Coote voorstellen: dat we de dingen die we nodig hebben voor een goed leven – een huis, gezond eten, zorg, onderwijs, energie, internet, vervoer en juridische hulp – gratis en onvoorwaardelijk beschikbaar stellen aan iedereen. Dit komt vooral mensen met een laag inkomen ten goede, lees ik in OneWorld, want basisvoorzieningen zijn meer waard voor wie weinig heeft.
Essentieel onderdeel van dit idee is dat we dan dus niet meer met z’n allen gaan betalen voor de winsten van het grootkapitaal. ‘We kijken naar de werkelijke kosten die nodig zijn om een basisdienst te leveren’, zegt Percy. Hij geeft zijn huis als voorbeeld. Dat huurt hij voor 2.000 pond per maand. ‘Maar als je de bouwkosten verrekent met de huur die de duizend huurders 70 jaar lang hebben betaald, dan kom je op een eerlijke prijs uit van 15 pond per maand.’
Zo bezien kun je in een land als Nederland volgens Percy universele basisvoorzieningen invoeren voor 4,3 procent van het bruto binnenlands product; zo’n 43,7 miljard euro per jaar. Aangezien we jaarlijks tot 46 miljard uitgeven aan fossiele subsidies, zou dat op te brengen moeten zijn.
Natuurlijk mopperen allerlei economen dat dit niet realistisch is. Maar wat is de economische realiteit anders dan wat we er samen van gemaakt hebben? Kapitalisme is geen natuurwet. Winst is geen primaire levensbehoefte. Dus laten we eens vrijuit dromen.
Over hoe zorgeloos we zouden zijn als ons economische bestaan niet meer van porselein is: zo breekbaar dat na één verkeerde beweging alles in duizend stukken kan liggen. Over hoe we zouden opbloeien wanneer we elk vak kunnen leren, wanneer we maar willen. Over hoe veilig we ons zouden voelen, wetende dat wat we ook proberen, hoe genadeloos we ook falen, we een warm huis hebben, met eten op tafel.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant columns