Tijl Nuyts Je moet wat ongeloof opschorten voor deze roman, verteld door een naakte molrat, maar Tijl Nuyts’ debuut is origineel, spannend en doordacht. En blijft dat tot aan het slimme einde.
Naakte molrat Foto Getty Images
Ooit gedacht dat je een roman zou willen lezen over een naakte molrat? Met een naakte molrat als verteller, nota bene!
Nou is vertellen vanuit een dier sowieso iets dat je schrijvers liever wilt ontraden, want tja, een dierenverhaal in mensentaal – daarmee bots je onherroepelijk tegen de grens van de geloofwaardigheid op. Uiteindelijk is de afzender toch een mens, nietwaar?
Tijl Nuyts (1993) vond daar een antwoord op. Zijn eerste roman Grondwerk, deze zomer verschenen en dit weekend terecht geselecteerd voor de longlist van de Boekenbon Literatuurprijs, gaat over een naakte molrat én is origineel, spannend en doordacht, en daarmee toch echt verrassend onderhoudend en overtuigend.
Allereerst omdat de naakte molrat een fascinerend dier is – wat Nuyts in zijn roman volstrekt duidelijk maakt. De naakte molrat, die inderdaad zo onooglijk is als het klinkt, leeft in gemeenschappen zoals bijenkolonies of mierenhopen, waar de koningin alle nakomelingen baart en de overige dieren fungeren als werkers. „We waren een snoer dat dacht als één brein, arbeidde als één lichaam”, aldus het molrattenwijfje dat Nuyts laat vertellen – en dat is geen onzin, blijkt als je aan het googelen slaat, al vertelt deze molrat ook méér dan de menselijke wetenschap heeft kunnen vaststellen. Zo communiceren ze ook door breingolven, „collectieve intelligentie” noemt onze vertellende molrat het.
Ja, er moet wel wat suspension of disbelief aan deze roman te pas komen, maar Nuyts’ trefzekere hand van schrijven doet veel goeds. Zijn vertelling is van begin tot eind meeslepend en getuigt van een groot gevoel voor verteltempo, maar ook van kennis, verbeeldingskracht en slimheid – het is geestig en serieus tegelijk. „Jouw soort beseft niet wat je met collectieve intelligentie kunt bereiken”, snoeft de molrat, daarmee ook scherp snerend naar de mensheid.
Want daar gaat het verhaal over: de vertellende molrat is naar Brussel gestuurd om tunnels te graven die ze op commando kan laten instorten. Zinkgaten zijn het gevolg, destructie: een koekje van eigen deeg voor de wereldverwoestende mensheid. Bij aanvang van Grondwerk zit het graven erop, de molrat wacht in een Brussels hol op nadere instructies van het thuisfront. Dan komt ze in contact met een mens, een goedgezinde mens, die haar blijkt te verstaan en haar uithoort – over het hoe en waarom van haar missie. Dat verslag, dus het molrattenverhaal met menselijke tussenkomst, is wat we lezen.
Een klimaatroman slaagt alleen als je over iets anders schrijft dan het klimaat, betoogde Ian McEwan onlangs, en die opvatting volgt Grondwerk. De primatenexperts onder de molratten wisten al: „We moesten ons vastbijten en dwars door de korst boren, tot we doorstootten tot het onderbewuste van jullie samenlevingen. Alleen daar zouden we een kans maken om jullie gedachtewereld van binnenuit naar onze hand te zetten.” De tunnels zijn slechts een begin; het gaat om mentale zaadjes die geplant worden.
De eigenlijke missie van de molrat is dus dit verhaal, dat als spiegel moet dienen voor de mensheid, die wel wat collectiviteit bijgebracht mag krijgen. Zo gaat Grondwerk met een omweg over het klimaatprobleem, of over klimaatactivisme. Het is geen toeval dat de goedgezinde mens die het molrattenverhaal aanhoort en op papier zet, een fervent klimaatactiviste is. Trouwens, realiseer je je na een poosje: dat geeft ook te denken over de ware afzender van de molrattenboodschap. Zou onder het mom van molrat dan toch een mens schuilgaan?
Je beseft: ze klóppen, die gewaagde vertellerskeuzes van dit boek, al is dat geen glorieus besef, zeker niet na de onvermijdelijk pijnlijke ontknoping. Belangrijker is dat niet alleen het grondige denkwerk Grondwerk goed maakt. Dat Nuyts de scène waarin een molrat belaagd wordt door een slang net zo spannend en aangrijpend weet te maken als de confrontatie tussen klimaatactivisten en de oproerpolitie, is nog wel een grotere verdienste. Meeleven met een ander mens, een ander dier – draait het daar niet om in literatuur?
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC