Uren na de moord op de conservatieve Amerikaanse influencer en activist Charlie Kirk gaan de eerste complottheorieën al rond. Sommige zijn ronduit bizar. Het is een klassieke reflex na heftige moorden.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Op de videobeelden van de aanslag is het goed te zien. Kort voordat Charlie Kirk wordt getroffen door het schot dat hem het leven zou kosten, raakt een man die achter hem staat even de klep van zijn pet aan. Een andere man, naast hem, doet zijn armen over elkaar.
‘Dat ziet eruit alsof ze handsignalen geven, vlak voor het schot’, zegt blogger Adam tegen zijn half miljoen volgers op sociale media. Een ander wijst op een man in het publiek, die op het moment van de moord op zijn telefoon kijkt. Vast een handlanger. ‘Hij gebruikte zijn telefoon om de scherpschutter te helpen richten.’ Met een laserlichtje. ‘Iemand moet deze kerel opsporen.’
Het is vaste prik na een heftige gebeurtenis: mensen die beweren dat hier beslist méér achter zit. Zo verdenkt blogger Adam de Israëlische geheime dienst de Mossad en vermoeden anderen een afrekening door de CIA, de Republikeinse partij of zelfs het Witte Huis. ‘Dit was 100 procent zeker een professioneel schot’, weet iemand.
Of er werkelijk sprake is van een complot is een open vraag. Vast staat dat er bij diep ontregelende gebeurtenissen een hele waslijst aan psychologische, zeer menselijke neigingen opspeelt.
Met voorop de ‘proportionaliteitsbias’, niet voor niets ook wel de ‘samenzweringsbias’ genoemd. Dat is de reflex om te denken dat achter een grote gebeurtenis een grootse oorzaak moet zitten. Zo houden we mentaal controle, zeggen psychologen: niets zo ongemakkelijk als het idee dat zoiets kleins als een eenling met een geweer de wereld kan veranderen.
Bij een beroemd experiment testten Britse psychologen dat met twee fictieve scenario’s: eentje waarin een denkbeeldige president werd vermoord en eentje waarin een president slechts gewond raakte. Proefpersonen die erover werden bevraagd, dachten bij de moord vaker dat er meer achter zat dan bij de mislukte aanslag. Vandaar wellicht dat er na de mislukte aanslag op Donald Trump, in 2024, weinig complottheorieën opdoken.
Nog zo’n neiging is de ‘agency bias’, de neiging om bewuste bedoelingen te zien in willekeurige dingen zoals het aanraken van een pet of iemand die op een telefoon kijkt. ‘Niets gebeurt willekeurig, maar alles gebeurt omdat iemand het zo heeft gepland’, zo vat een recente academische bespreking het samen.
Ook de in de dagelijkse spreektaal redelijk ingeburgerde ‘confirmation bias’ speelt op. Wie eenmaal op het spoor zit dat er sprake kan zijn van een complot, ziet daarvoor ineens overal bevestiging en denkt eventueel tegenbewijs weg.
Dat de pet-aantikker en de man met de armen over elkaar echt iets met de moord te maken hebben, lijkt zeer onwaarschijnlijk. Op beelden van vlak na de aanslag is te zien hoe de twee helpen de zwaar gewonde Kirk in allerijl naar een auto te dragen, om hem naar het ziekenhuis te rijden. Het duo hoort bij de entourage van Kirk.
Niet dat het veel indruk maakt op mensen die eenmaal zijn gevangen door de maalstroom van complotideeën. Overal camera’s en toch wist de dader te ontkomen? Moeten we echt geloven dat het toeval is dat Kirk werd doodgeschoten op het precieze moment dat hij het over vuurwapens had? En waarom stond er nergens een ambulance klaar, op zo’n grote bijeenkomst?
Vragen waarop de toetsenborddetectives het antwoord natuurlijk allang weten. ‘Geen toeval’, oordeelt een van hen kort.
Twitter bericht wordt geladen...
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant