Vijf mensen moesten woensdag voor de rechtbank in Leeuwarden verschijnen, omdat zij verdacht worden van het beramen van een terroristische aanslag. Ze worden aangemerkt als radicale soevereinen. Toch zijn de meeste soevereinen niet gewelddadig. "Heel veel mensen zijn in gedragingen een beetje soeverein."
In Leeuwarden startte woensdag de zaak tegen vijf van de acht verdachten. Ze worden onder meer verdacht van lidmaatschap van een crimineel netwerk en illegaal wapenbezit, en omdat ze zoals gezegd mogelijk een terroristische aanslag wilden plegen in Nederland.
Het gaat volgens justitie om soevereinen met "anti-institutioneel" gedachtegoed. In de kern gaat het om mensen die zich in meer of mindere mate afkeren van de overheid. "De radicale soevereinen zijn de mensen over wie je het meeste hoort en leest, omdat die zich actief verzetten", zegt onderzoeker Kim Geurtjens van het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht (Avans Hogeschool).
Nederlandse veiligheidsdiensten uitten in 2024 hun zorgen over de groeiende groep mensen die zichzelf 'autonoom' of 'soeverein' noemt. In een rapport uit die tijd gaan de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en inlichtingendienst AIVD uit van "ten minste enkele tienduizenden personen die in meer of mindere mate het soevereine gedachtegoed aanhangen".
"In de basis gaat het gedachtegoed erom dat men de overheid of de democratische rechtsorde niet erkent", legt Geurtjens uit. "De overheid heeft geen zeggenschap over mij", verwoordt ze het algemene idee.
Deze afkeer van de overheid is in drie categorieën onder te verdelen. Bij de grootste groep gaat het om mensen die sympathie hebben voor het gedachtegoed. "Zij twijfelen over de legitimiteit van de overheid, maar handelen er niet naar", legt Geurtjens uit.
De tweede groep, die volgens de AIVD en NCTV uit enkele duizenden mensen bestaat, gaat een stap verder. Die groep houdt zich niet langer aan de Nederlandse wet- en regelgeving door bijvoorbeeld geen belastingen meer te betalen.
"De laatste categorie soevereinen bestaat uit mensen die geloven dat een toekomstige gewelddadige strijd met de overheid en democratische instituties onvermijdelijk is", schrijven de veiligheidsdiensten in een gemeenschappelijk rapport. "Dit is de kleinste groep van enkele tientallen tot honderd mensen."
"Als iemand zegt dat hij soeverein is, is dat dus geen snelweg van eenrichtingsverkeer naar radicalisering", zegt Luuk de Boer. Hij is universitair docent Algemene Rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen en doet veel onderzoek naar het onderwerp.
"De aard en omvang zijn hetzelfde gebleven", zegt een woordvoerder van de AIVD woensdag desgevraagd tegen NU.nl. Ze benadrukt wel dat het (zowel toen als nu) om schattingen gaat. "Het aantal is lastig vast te stellen", beaamt De Boer.
Vooral mensen met soevereine sympathieën zijn moeilijk te bepalen. "Iedereen denkt weleens: krijg toch wat met al je regeltjes." En veel mensen kennen wel iemand die een verbouwing of schoonmaakklus zwart heeft laten uitvoeren. Kortom: "Iedereen snijdt weleens een bochtje om."
Geurtjens onderzocht in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken de ervaringen van lokale ambtenaren en professionals in de omgang met mensen die zich soeverein verklaren. Daarbij viel haar op hoe divers de groep is: van Randstad tot platteland, laag opgeleid tot hoog opgeleid en zowel mannen als vrouwen.
De ervaring van De Boer is iets anders. Volgens hem zijn opvallend veel soevereinen mannen van middelbare leeftijd die niet uit de Randstad komen. Vaak gaat het om ondernemers en zelfstandigen met een modaal inkomen of net daaronder. Tegelijkertijd zijn er voor een extremistische beweging relatief veel vrouwelijke soevereinen. De Boer gaat uit van een verdeling van 70 procent mannen en 30 procent vrouwen.
Daarnaast valt op dat mensen vaak nare ervaringen hebben gehad met de overheid of de samenleving. Zo hebben ze hun baan verloren en kwamen ze niet meer aan de bak, werden ze slachtoffer van het toeslagenschandaal of zijn hun kinderen uit huis geplaatst.
"Het is begrijpelijk waarom zij zo negatief naar de staat kijken", benadrukt De Boer. Daarom is het te kort door de bocht om de niet-geradicaliseerde soevereinen bijvoorbeeld weg te zetten als wappies, stelt de universitair docent. Dat is een te makkelijke manier om kritiek op de staat af te wimpelen, terwijl dit soort kritiek de democratie volgens hem op zekere hoogte ook gezond houdt.
"Ze uiten zich misschien niet altijd op de beste manier of op een onhandige manier. Maar dat betekent niet dat de kritiek die eraan ten grondslag ligt niet valide zou zijn waardoor we daar niet naar zouden moeten luisteren", zegt De Boer.
Dat is ook een van de conclusies van het onderzoek van Geurtjens. "Je moet eigenlijk juist in gesprek willen blijven gaan als overheid en op die manier vertrouwen opbouwen." Aan de andere kant is het ook belangrijk om niet te naïef te zijn. Een radicale soeverein kan wel degelijk gevaarlijk zijn. De Boer: "Als iemand een autobom onder de auto van de burgemeester van Leeuwarden wil plaatsen, zijn die gesprekken gauw voorbij."
De Boer heeft - in tegenstelling tot de AIVD - het idee dat het aantal soevereinen afneemt, maar een kleine groep verder radicaliseert. "Dat mensen na de coronacrisis op een T-splitsing kwamen. De grootste groep slaat linksaf en stopt ermee, maar de kleine groep die rechtsaf slaat die radicaliseert."
Source: Nu.nl algemeen