Luistergids Pärt Arvo Pärt, een van de meest uitgevoerde componisten van deze tijd, viert deze donderdag zijn 90ste verjaardag. NRC zet zeven stukken op een rij die je niet mag missen, en geeft concerttips.
De Estse componist in 2014.
Deze 11e september viert misschien wel de meest geliefde nog levende componist van deze tijd zijn negentigste verjaardag: Arvo Pärt. Al een halve eeuw is de wereld in de ban van zijn muziek, die balanceert op het koord tussen stilte en klank. Voor de moderne luisteraar biedt de bebaarde componist een muzikale detoxkuur tegen de overvloed aan prikkels van een gejaagd, technologisch bestaan. Pärts jubileum trekt dit concertseizoen volop aandacht, vooral zijn koorwerken. Dit zijn zeven stukken – bekende en minder bekende – om te kennen.
Snerpende koperblazers, roffelend slagwerk, jengelende fluiten, een krijsend koor: wat begint met een statige barokkige uitroep van de geloofsbelijdenis en een citaat van een Bach-prelude wordt halverwege uiteengerukt tot een woeste wirwar. Hoe is het mogelijk, denk je dan, dat deze muziek uit hetzelfde brein is ontsproten als de welluidende tonen die Pärt de afgelopen vijftig jaar tevoorschijn toverde? Credo voor piano, koor en orkest komt dan ook uit Pärts vroege periode, toen hij op de midden-twintigste-eeuwse, avant-gardistische tour was met twaalftoonsmuziek, collagetechnieken en toevalsmuziek. Het stuk is tegelijkertijd de apotheose van die muzikale ontwikkeling als een flash-forward naar een nieuw artistiek hoofdstuk, waarin religieuze teksten aan de basis van zijn muziek kwamen te staan.
Na Credo raakte Pärt in een artistieke crisis. Acht jaar lang voelde hij zich verloren in de abstractie van het avant-gardisme. Met Für Alina, voor piano-solo, vond hij opnieuw zijn stem en ontstond zijn karakteristieke tintinnabuli-stijl. Daarbij wordt een eenvoudige melodiestem omspeeld door drieklanken die als klokjes meeresoneren. De uiterst breekbare klankwereld van Für Alina heeft sommige ouders zo diep geraakt dat ze het luisterden tijdens de geboorte van hun kind. Sterker nog, een flink aantal meisjes kreeg vervolgens de naam Alina.
Veruit Pärts meest gestreamde werk: in het lijstje van populaire tracks op zijn Spotify-profiel zijn maar liefst zes van de tien een versie van Spiegel im Spiegel. In de originele bezetting spint een viool langzaam noten van zilverdraad, terwijl de piano daarboven een sterrenhemel van fonkelende drieklanken ophangt. Als een beschermengel voor de viool, zei Pärt zelf. Spiegel im Spiegel duikt op in een hele zwik filmsoundtracks: de ingetogen klanken lenen zich uitstekend voor de sublimiteit van weidse landschappen en woordeloze scènes over menselijke tragiek.
Toeschouwers van de kleurvlakschilderijen van Mark Rothko – die net als Pärt inspiratie vond in mystiek en christelijke kunst – ervaren soms overweldigende emotie of spiritualiteit. Kenners wijzen dit toe aan Rothko’s techniek: laagje over laagje, ongelijkmatig aangebracht, waardoor ogenschijnlijk dezelfde kleur een diepere gloed krijgt. Met onverwachte emotionele effecten dus. Zoiets zou je ook zomaar kunnen overkomen tijdens het luisteren naar Pärts Kanon Pokajanen. Ook daar is het momentum tot een minimum beperkt. Het koorwerk verandert nauwelijks van kleur: het schrijdt in een recitatief tempo voort en doolt anderhalf uur lang rond in dezelfde toonsoort. Toch krijgt Pärt het voor elkaar om daarbinnen diepte te creëren. Het stuk wordt weinig integraal uitgevoerd, dus pak je kans in februari met Cappella Amsterdam.
Pärts muziek zingen is helemaal niet zo makkelijk als de eenvoud van zijn noten doet vermoeden. Je verstoppen achter volle klanklagen is er niet bij. Je moet de tonen stabiel laten gloeien, je adem controleren, je timbre en klinkers perfect afstemmen op je medezangers, akkoorden in balans houden en niet te vergeten kristalhelder intoneren, want elke minuscule afwijking vertroebelt de klank. Zo is Pärt zingen alsof je een kathedraal optrekt volledig uit glas. Nunc dimittis voor koor met sopraansolo is zo’n ultratransparant koorwerk. Het bouwt op naar een oorstrelend akkoord op het woord ‘lumen’ (Latijn voor licht), een moment dat een stroom tintelingen door je lijf kan jagen die je zenuwbanen helemaal schoonspoelen.
Pärts muziek voelt overduidelijk eigentijds maar is tegelijkertijd geworteld in een ver verleden, dat van de golvende melodieën van het gregoriaans en het klare lijnenspel van de oude polyfonisten. Niet voor niets wordt Pärts muziek in concertprogramma’s graag geplaatst naast die van Bach. Of, zoals het RIAS Kammerchor in november doet, naast Palestrina, de meest transparante onder de renaissancecomponisten. In Da pacem Domine klinkt in de alt een gregoriaans vredesgebed terwijl de drie andere stemmen zich daaromheen steeds net na elkaar traag voortbewegen. De samenklanken verschuiven daardoor subtiel heen en weer tussen zoete bitterheid en tijdloze sereniteit.
Pärt maakt niet alleen maar strikte tintinnabuli-composities. Vanaf het begin van deze eeuw meet hij zich ook weleens een ruimer tonaal klankidioom aan. Het charmante koorwerkje Morning Star klinkt alsof hij als Engelse koorknaap opgroeide met de kathedraalmuziek van Herbert Howells en William Harris. Ook in dit stuk brengt het licht de belofte van hoop. Uit een steeds dichter wordende nachtelijke sluier van mineurstemmen breekt aan het slot een weldadig majeur door: Christus die de eeuwige dag doet gloren.
Het New European Ensemble voert met het programma Freedom in spirituality onder meer Pärts Stabat mater en Fratres uit. 27/9, 14/10, 17/10 (diverse locaties) Info.
Bij Nationale Koren, De wereld van Arvo Pärt, is onder meer Morning Star en Spiegel im Spiegel te horen. 10/10 (Utrecht) Info.
Het Rias Kammerchor brengt in Palestrina 500 / Pärt 90 onder meer Nunc dimittis ten gehore. 18/11 (Groningen) & 19/11 (Den Haag) Info.
Cappella Amsterdam brengt Pärts Kanon Pokajanen. 21/2 t/m 1/3 (diverse locaties) Info.
Het Ests Filharmonisch Kamerkoor heeft met Arvo Pärt 90 zes werken van Pärt op het programma staan, waaronder Magnificat. 7/3 t/m 12/3 (diverse locaties) Info.
Gidon Kremer e.a. spelen in Rite of memory onder meer het Mozart-adagio voor piano trio van Pärt. 21/3 (Amsterdam) Info.
Source: NRC