Voor het eerst hebben wetenschappers het risico op schadelijke hittegolven gekoppeld aan de uitstoot van afzonderlijke landen en bedrijven. Dat zou een stortvloed aan nieuwe klimaatrechtszaken kunnen opleveren, verwachten kenners. Of die zaken daadwerkelijk kans maken bij de rechter, is de vraag.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
De zomerhitte van 2023 was letterlijk moorddadig: in Europa alleen al kwamen naar schatting 47 duizend kwetsbare mensen om het leven, terwijl overal bosbranden oplaaiden, toeristenlocaties sloten en waterreservoirs droogvielen. Een schade, die zónder de uitstoot van de fossiele brandstoffen afkomstig van oliebedrijven BP en Shell zo goed als zeker niet had plaatsgevonden, zo valt op te maken uit grafieken die Europese onderzoekers woensdag publiceerden in het vakblad Nature.
Ofwel: stap naar de rechter, om die bedrijven voor dergelijke hittegolven aansprakelijk te stellen, schrijven de onderzoekers, bijna met zoveel woorden. In plechtige wetenschapstaal: ‘Onze resultaten dragen bij aan het dichten van de bewijslacune om de verantwoording voor historische klimaatextremen vast te stellen.’
Het hogere doel, legt co-auteur Corina Heri van de Universiteit van Tilburg uit, is om de industrie via de rechter te dwingen hun uitstoot te verminderen. ‘Zodra voor bedrijven duidelijk wordt dat je dit soort rechtszaken ook echt kunt winnen, zal dat een belangrijke signaalfunctie hebben en ertoe leiden dat ze hun uitstoot verminderen’, zegt Heri.
Maar niet iedereen is overtuigd dat rechters daarin zullen meegaan. Uiteindelijk zijn het immers niet oliebedrijven zoals BP en Shell zelf die brandstoffen verstoken, maar fabrieken en automobilisten, schrijven twee Amerikaanse klimaatjuristen, in een gelijktijdig verschenen commentaar, eveneens in Nature.
Daarbovenop hebben overheden oliebedrijven altijd aangemoedigd om vooral hun zwarte goud te leveren. ‘Tot dusver heeft geen enkele rechtbank ter wereld vervuilers financieel aansprakelijk gesteld voor klimaatverandering’, aldus de twee klimaatjuristen.
Heri is optimistischer. Het is vooral het harde cijferbewijs, waarop bestaande klimaatrechtszaken tegen grote bedrijven vastlopen, ziet ze. ‘Het hangt natuurlijk af van de rechtbank in kwestie, maar door onderzoeken zoals het onze zullen dit soort rechtszaken makkelijker worden’, is haar overtuiging.
De rekenmethode van onderzoeker Yann Quilcaille van ETH Zürich en collega’s is zoiets als de app die na een uitstapje berekent wie van de vriendengroep wat moet betalen. Eerst becijferde Quilcaille in welke mate klimaatverandering het risico op 213 heftige hittegolven sinds het jaar 2000 heeft vergroot. Vervolgens verdeelde hij dat verhoogde risico met veel gereken over de grootste uitstoters van broeikasgassen. Landen zoals de voormalige Sovjet-Unie, maar dus ook oliebedrijven en cementproducenten.
Dat levert akelig gedetailleerde cijfers op. Zo heeft de uitstoot van fossiele brandstoffen van de Amerikaanse olie- en gasreus ExxonMobil het risico op de helft van de gevaarlijkste hittegolven van de afgelopen decennia tot wel tien keer groter gemaakt. Haast een kwart van de schadelijke hittegolven was er waarschijnlijk niet eens geweest, als je de uitstoot van ExxonMobil-producten wegdenkt.
Bovendien hebben het gas en de olie van het concern er eigenstandig voor gezorgd dat een op de tien hittegolven tot wel een tiende graad heter uitpakte. ‘We zijn ons bewust van het potentieel hiervan, als wetenschappelijk bewijs in klimaatrechtszaken’, mailt Quilcaille desgevraagd.
Maar op die wetenschappelijkheid valt wel iets af te dingen, vindt de Amerikaanse beleidswetenschapper Roger Pielke Jr., auteur van een reeks zeer kritische artikelen over de wetenschap achter het toeschrijven van weersextremen aan klimaatverandering. ‘Dit is weer meer van hetzelfde. Diep problematisch’, zegt Pielke Jr. per e-mail.
Zo onderschatten de analyses toevallige uitschieters van de natuur, en doen ze alsof klimaatopwarming de enige factor in het spel is. Terwijl er bij hittegolven ook heel andere factoren in het spel kunnen zijn, zoals minder luchtvervuiling, uitdroging van de bodem door landbouw, ontbossing of verstening. ‘Een marketingcampagne voor de belangenbehartiging voor het klimaat’ die lijnrecht ingaat tegen de bestaande methoden van het VN-klimaatpanel het IPCC, zo noemt Pielke het onderzoek.
Ondanks zulke kritiek lijken gerechtshoven steeds welwillender te staan tegenover gedupeerde eilandbewoners en anderen die zich slachtoffer voelen van het opwarmende klimaat. Afgelopen zomer gaf het Internationaal Gerechtshof nog een ‘adviserende opinie’ af over de kwestie. Strekking daarvan is dat mensen die schade oplopen door klimaatgerelateerde rampen mogelijk toch recht hebben op schadevergoedingen.
In Zwitserland zelf zullen klimaatjuristen meteen proberen de nieuwe rekenmethode toe te passen in de rechtbank, verwacht jurist Heri. Daar proberen vier bewoners van het laagliggende Indonesische eiland Pari via de rechter af te dwingen dat cementreus Holcim zijn CO2-uitstoot terugbrengt en een schadevergoeding betaalt voor de geleden kosten. ‘Voor mij een duidelijk voorbeeld van een kansrijke zaak’, zegt Heri.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant