De Israëlische aanval op Hamas-kopstukken in Doha laat zien dat Qatars positie als bemiddelaar steeds verder onder druk is komen te staan. ‘Golfstaten moeten hun aanname herzien dat hun veiligheid gegarandeerd kan worden door de VS.’
zijn nieuwsverslaggever en correspondent in Turkije van de Volkskrant.
De aanval in Doha betekent een verdere escalatie van alle onrust in het Midden-Oosten. Waarom kiest Israël daar toch voor?
Als toneel van de onderhandelingen tussen Israël en Hamas had Doha sinds het uitbreken van de oorlog in de Gazastrook min of meer de status van neutraal terrein. Dat de leiders van Hamas zich in de Qatarese hoofdstad op vrije voeten waanden, is precies de reden dat Israël daar dinsdag heeft toegeslagen.
Israël heeft gezegd dat Hamas-leiders die ‘direct verantwoordelijk’ zijn geweest voor de terreuraanval van 7 oktober 2023, het doelwit waren van de aanval. Anonieme Israëlische functionarissen spreken onder anderen over Khalil al-Hayya, die namens de militante beweging de onderhandelingen met Israël leidde om tot een staakt-het-vuren te komen in Gaza.
Volgens het Qatarese ministerie van Buitenlandse Zaken had de Israëlische aanval een belangrijke verblijfplaats van hooggeplaatste Hamas-leiders als doelwit. Wie daar allemaal verbleven, is vooralsnog onduidelijk. Naast Al-Hayya zouden ook Zaher Jabarin, leider van Hamas op de door Israël bezette Westoever, en Khaled Mashaal, hoofd van de buitenlandse tak van de militante beweging, aanwezig zijn geweest in het gebouw.
Volgens Hamas zijn er vijf doden gevallen bij de aanval, onder wie Al-Hayya’s zoon Himmam. De beweging ontkent dat ook Al-Hayya en Hamas-kopstukken zijn omgekomen.
Hoe is de leiding van Hamas terechtgekomen in Qatar?
De politieke top van Hamas zwerft al decennialang door het Midden-Oosten. Lange tijd bevond die zich in Damascus, maar na een conflict met de Syrische president Bashar al-Assad, die Hamas ervan beschuldigde zijn opponenten te steunen in de burgeroorlog, verhuisde het politieke hoofdkantoor in 2012 naar Doha. Dat Qatar de deur openzette voor Hamas gebeurde overigens op verzoek van diens bondgenoot de Verenigde Staten.
De Amerikanen zagen de mogelijkheid om via Qatar een indirect communicatiekanaal met Hamas te onderhouden. Dat heeft de oliestaat, die in de grondwet de ambitie heeft vastgelegd om als conflictbemiddelaar op te treden, in staat gesteld zich naar de buitenwereld te presenteren als ultieme bemiddelaar in het conflict tussen Hamas en Israël.
Die positie is sinds 7 oktober 2023 steeds verder onder druk komen te staan. Israël beschuldigt Qatar er al langer van een thuishaven te bieden aan terroristen, hoewel het in het verleden zelf ook toestemming heeft gegeven voor de financiële steun die het land aan Hamas heeft gegeven. Ook de VS, die een grote militaire basis hebben op het Arabische schiereiland, hebben onder president Donald Trump steeds meer moeite met Qatar als thuisbasis voor Hamas.
Kan de aanval gevolgen hebben voor de banden tussen Qatar en de VS?
Dat valt te bezien. Qatar, dat zegt ‘het roekeloze gedrag van Israël’ niet te zullen tolereren, hecht aan Amerikaanse veiligheidsgaranties, met name vanwege eventuele dreiging vanuit Iran.
Aan de andere kant: Trump, die enkele dagen geleden nog een ‘laatste waarschuwing’ deed uitgaan naar Hamas om de Israëlische gijzelaars vrij te laten, is van tevoren op de hoogte gebracht van de aanval. Hoewel hij zijn gezant Steve Witkoff opdracht gaf de Qatarezen in te lichten over de op handen zijnde aanval, zou dat volgens Doha pas zijn gebeurd toen die al begonnen was.
Trump heeft gezegd zich ‘erg slecht’ te voelen over ‘een eenzijdig bombardement’ op ‘een trouwe bondgenoot’, die ‘niet in het belang van de VS of Israël zou zijn’.
Dat een Amerikaanse bondgenoot een aanval kan uitvoeren op een andere bondgenoot, moet Qatar en andere Golfstaten toch te denken geven, aldus Sultan Barakat, hoogleraar politiek beleid aan de Qatarese Hamad Bin Khalifa Universiteit. ‘Nu zullen ze hun hele aanname moeten herzien dat hun veiligheid gegarandeerd kan worden door de VS en door goede betrekkingen met het Westen’, stelt hij tegenover Al Jazeera.
Saoedi-Arabië, eveneens een bondgenoot van de VS, spreekt in een reactie over een ‘criminele daad’. Ook westerse landen als het Verenigd Koninkijk en Duitsland hebben de aanval veroordeeld.
Wat betekent de aanval voor de onderhandelingen over een staakt-het-vuren in Gaza?
De Qatarese premier Mohammed bin Abdulrahman al-Than heeft verklaard ondanks de aanval te willen blijven bemiddelen. Maar dat Israël heeft geprobeerd de toponderhandelaars van Hamas in Qatar om te brengen met een raketaanval, bewijst volgens Harel Chorev, historicus en Hamas-expert aan de Tel Aviv Universiteit (TAU), dat de regering van premier Benjamin Netanyahu niet langer geïnteresseerd is in een akkoord met Hamas.
Volgens Chorev wijzen de doelwitten die Israël heeft gekozen erop dat de ‘regering elke kans op een overeenkomst met Hamas heeft opgegeven en dat wat Hamas eist onhaalbaar is’.
Ook voor de aanval van dinsdag bevonden de onderhandelingen zich al op een laag pitje. Voor Netanyahu zijn ‘tijdelijke’ deals niet meer ‘relevant’. Met een door president Trump gesteund offensief in Gaza-Stad zou hij Hamas de genadeklap willen toebrengen.
De volgende stap voor Israël is volgens Chorev om ook ‘de laatste overgebleven veteranen van de Hamas-leiding in de Gazastrook’ te vermoorden: Izz al-Din al-Haddad, hoofd van de Qassam-brigades in Gaza, en Raed Saad, lid van de Militaire Raad van de Qassam-brigades.
‘Zij zijn de laatste der Mohikanen van de oude garde die de oorlog tot nu hebben hebben overleefd’, aldus Chorev. ‘Zonder al deze figuren zal Hamas het ongetwijfeld heel moeilijk hebben om zichzelf te herpakken en op te krabbelen.’
Wat zegt het internationaal recht eigenlijk over deze aanval?
Geweld van het ene land tegen het andere land is volgens het VN-handvest in principe verboden, zegt hoogleraar militair recht Marten Zwanenburg (Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Defensieacademie), tenzij er sprake is van een uitzondering op dat verbod. In dit geval beroept Israël zich op zelfverdediging: het rechtvaardigt de aanval in Doha door te verwijzen naar de door Hamas opgeëiste aanval op Jeruzalem van maandag, waarbij zes doden vielen, alsmede naar de aanval van 7 oktober 2023.
‘Maar om een beroep te doen op het recht op zelfverdediging zou Israël hard moeten kunnen maken dat er een gewapende aanval is vanuit Qatar, en dat het geweld dat wordt gebruikt om die te stoppen noodzakelijk en proportioneel is’, aldus Zwanenburg. ‘De vraag is of aanvallen van Hamas vanuit Qatar werden gepleegd of aangestuurd, en vooral of het geweldgebruik van Israël noodzakelijk was. Heeft Israël bijvoorbeeld geprobeerd Qatar zelf actie te laten nemen voordat het besloot aan te vallen?’
Het Internationaal Gerechtshof heeft bovendien gesteld dat landen zichzelf alleen mogen verdedigen tegen aanvallen van een andere staat, niet tegen gewapende groeperingen die zich op het grondgebied van een andere staat bevinden.
Voor de vraag of de Hamas-kopstukken die Israël heeft aangevallen een rechtmatig doelwit zijn, is het relevant om te bepalen of zij als leiders betrokken waren bij militaire activiteiten van de beweging, of dat ze zich puur met politieke taken bezighielden, aldus Zwanenburg. Uit documenten die The New York Times heeft ingezien zou blijken dat Al-Hayya, in aanloop naar 7 oktober 2023, de plannen voor de aanval besprak met Iraanse militaire leiders.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant