Relatie Brazilië-VS De langverwachte rechtszaak tegen de Braziliaanse ex-president Bolsonaro zet de relatie tussen de twee belangrijkste landen op het westelijk halfrond op scherp.
Aanhangers van Bolsonaro gingen afgelopen weekeinde de straat op om steun te betuigen aan de Braziliaanse oud-president.
Twee presidenten, beiden verkozen als rechts-populistische buitenstaanders, beiden na één termijn weggestuurd door de kiezer, waarna beiden zich vergeefs vastklampten aan de macht. Daar houden de overeenkomsten tussen Jair Bolsonaro en Donald Trump op. Want terwijl de Braziliaan terecht staat in het proces over zijn mislukte putsch, ontsnapte de Amerikaan aan justitie. Hij heroverde vorig jaar via de stembus het presidentschap en gebruikt die macht nu om ook zijn geestverwant uit de cel te houden – al lijkt dit vooralsnog niet erg te helpen. Integendeel.
In het proces, dat deze dinsdag zijn laatste week ingaat, riskeert Bolsonaro een celstraf tot 43 jaar. De ex-president en medeverdachten staan voor het federale Hooggerechtshof in Brasília terecht op verdenking van het beramen van een militaire coup tegen zijn linkse opvolger Lula da Silva. Evenals voor het ophitsen van de duizenden bolsonaristas die op 8 januari 2023 de Capitool-rellen door Trump-fans kopieerden door zowel het Congres, het Hof als het presidentieel paleis te bestormen.
Trump eist een einde aan de vervolging van Bolsonaro, omdat hij er eenzelfde „politieke heksenjacht” in ontwaart als in zijn eigen eerdere juridische problemen. Zijn regering stelde vorige maand een heffing van 50 procent in op Braziliaanse export naar de VS. Ministers en magistraten die betrokken zijn bij het proces, heeft Washington getroffen met financiële sancties en inreisverboden.
En volgens Bolsonaro’s zoon Eduardo – die in Florida in zelfgekozen ballingschap is gegaan en daar optreedt als zijn vaders ambassadeur – kunnen de VS nog meer maatregelen treffen. De Braziliaanse regering zet zich al schrap voor zulke aanvullende sancties na het deze vrijdag verwachte vonnis, zeiden functionarissen dit weekeinde anoniem in The New York Times.
Het proces tegen Bolsonaro zet zo niet alleen de Braziliaanse samenleving op scherp. Ook de relatie tussen de twee belangrijkste landen op het westelijk halfrond staat er door onder hoogspanning. De rollen tussen de VS – trots dat het al tweeënhalve eeuw vreedzaam zijn eigen leiders aanwijst – en de jonge democratie Brazilië – waar pas in 1985 een einde kwam aan de laatste militaire dictatuur – lijken daarbij omgedraaid. Brazilië beschermt zijn democratische rechtsstaat voortvarender dan de VS.
De Amerikaanse justitie talmde na Trumps eerste presidentschap (2017-2021) lang met het vervolgen van zijn sabotage van de stembusuitslag van 2020. Vier jaar later kon hij zich verkiesbaar stellen, zonder hiervoor berecht te zijn. Met het presidentschap heroverde hij vervolgens immuniteit voor strafvervolging en vielen alle zaken tegen hem stil. Zijn eis om het Bolsonaro-proces op soortgelijke wijze af te blazen, kan de regering-Lula door de scheiding der machten echter nooit inwilligen.
Het Hooggerechtshof waar het proces deze maand dient, wordt bovendien geleid door rechter Alexandre de Moraes. Deze topmagistraat ontpopte zich de afgelopen jaren tot gepassioneerd verdediger van de Braziliaanse democratie. Hij liet Bolsonaro snel na diens tumultueuze vertrek van de macht al tot 2030 uitsluiten van elk politiek ambt. Vorig jaar legde hij Elon Musks sociale medium X in Brazilië aan banden, omdat dit desinformatie bleef rondpompen over de verkiezingen.
Tijdens de pro-Bolsonaro-betoging in São Paulo werd een reusachtige Amerikaanse vlag meegedragen. Foto Nelson Almeida/AFP
Voor de regering-Trump is dit reden ook De Moraes en andere hoge rechters onder druk te zetten. Maar of zij zich zo tot meer coulance jegens Bolsonaro laten dwingen, is hoogst twijfelachtig. De afgelopen weken voerde De Moraes de druk op de ex-president juist op. Op basis van onderschepte berichtjes op diens telefoon onthulde hij Bolsonaro’s voornemen om asiel aan te vragen in het Argentinië van Javier Milei, een andere Trump-geestverwant in Zuid-Amerika. De Moraes dreigde daarop hem al vóór het proces vast te zetten wegens mogelijk vluchtgevaar.
Bij aanvang van het proces, vorige week, liet De Moraes bovendien blijken dat hij niet gediend is van Trumps pogingen om zijn Hof „te onderwerpen aan controle van een vreemde mogendheid”. Hij zei dat deze druk het vonnis niet zal beïnvloeden: „Nationale soevereiniteit kan, zou en zal nooit onderwerp mogen zijn van laster, onderhandelingen of afpersing.”
In het geval van een veroordeling zou alleen een amnestiewet of presidentieel pardon de ex-leider nog kunnen redden. Medestanders en aanhangers van Bolsonaro vestigen ook daar hun hoop op Trump, bleek zondag toen tienduizenden bolsonaristas de viering van Onafhankelijkheidsdag aangrepen om solidariteit te betuigen met hun politieke held. Behalve de Braziliaanse vlag, werd ook de ‘Stars and Stripes’ meegedragen, evenals spandoeken met teksten als ‘S.O.S. Trump’.
De aanhangers van Bolsonaro rekenen erop dat de VS hun oud-president te hulp zullen schieten. Foto Amanda Perobelli/Reuters
Uit peilingen blijkt dat een ruime meerderheid van de Brazilianen de Amerikaanse bemoeienis echter afkeurt als onacceptabele buitenlandse inmenging. Vooralsnog heeft Bolsonaro’s politieke aartsvijand Lula dan ook het meeste politieke profijt van Trumps chantagepoging. De centrum-linkse president speelt handig in op het oplaaiende nationalisme met de boodschap „Brazilië is van de Brazilianen”. Volgens peilingen stijgen Lula’s matige populariteitcijfers en maakt hij veruit de beste kans bij de verkiezingen van najaar 2026 weer de presidentskandidaat van links te zijn.
De toekomst van Bolsonaro oogt ondertussen minder rooskleurig. Eduardo’s lobby bij Trump wordt door zijn familieleden in Brazilië zelf niet erg gewaardeerd, valt te lezen in onderling berichtenverkeer dat het Hooggerechtshof onderschepte en vorige maand vrijgaf.
Eduardo beklaagt zich in die sms’jes dat zijn vader in het openbaar niet positief gereageerd heeft op Trumps heffingen. „De machtigste man ter wereld staat aan jouw kant. Maar als de belangrijkste begunstigde daarvan nog niet eens een softe tweet kan plaatsen, zijn we de sigaar.” Pa noemt zoon daarop „onvolwassen”, waarop hij allerlei krachttermen terugkrijgt. Eduardo: „Je bent het grootste obstakel bij mijn pogingen je te helpen.”
Voor een stevige minderheid van het Braziliaanse electoraat blijft Bolsonaro een naam waar ze blind op zullen stemmen. Sinds zijn uitsluiting van de politiek (tot 2030) heeft pa Bolsonaro echter nooit willen zeggen welk familielid hij ziet als meest geschikte kroonprins(es). Nog voor zijn proces afgerond is, wordt die opvolgingsstrijd opgeschud. Want hoewel Eduardo het oor van Trump gevonden heeft, kan hij waarschijnlijk niet terugkeren naar Brazilië zonder juridische problemen te krijgen. Dit maakt dat Bolsonaro’s vrouw Michelle of zijn voorzichtiger opererende zoon Flávio nu kansrijker worden geacht.
Hoewel de Bolsonaro’s politiek noch juridisch enig profijt hebben van Trumps inmenging blijven de heffingen in stand. Ook Lula ziet nog geen aanleiding het conflict met de VS te sussen. Hij liet hij zijn hele ministersploeg al een keer blauwe petjes dragen met de chauvinistische O Brasil é dos Brasileiros-slogan. Eind augustus besloot zijn kabinet om de Amerikaanse heffingen te gaan vergelden met eigen tarieven.
Salas Malafaia, een invloedrijke evangelische pastor die nauwe banden onderhoudt met de Bolsonaro-clan, zag dit boemerangeffect van Trumps heffingen in juli al aankomen. Zo waarschuwde hij Bolsonaro senior via appjes dat Eduardo met zijn gelobby in de VS „aan Lula en links een nationalistische verhaallijn cadeau doet. Terwijl hij jou ondertussen verneukt.”
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC