Het Internationaal Strafhof in Den Haag hoort dinsdag de aanklachten tegen Joseph Kony, de rebellenleider van het Verzetsleger van de Heer. Dat maakte tot begin deze eeuw duizenden Oegandese kinderen tot kindsoldaat.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Zijn oorlogsmisdaden ruim twintig jaar later nog tastbaar? Paolina Massidda weet zeker van wel. Zij is een van de vijf advocaten van het Internationaal Strafhof (ICC) die dinsdag ruim vijfduizend Oegandese slachtoffers bijstaan. ‘We hebben cliënten wier lippen, handen of borsten zijn afgesneden’, zegt ze aan de telefoon. ‘De meesten van hen hebben nooit meer kunnen spreken of werken, ze zijn afhankelijk van anderen.’
Massidda staat ook cliënten bij van wie de kinderen begin deze eeuw werden ontvoerd door het beruchte Verzetsleger van de Heer (LRA). Ze werden nooit meer teruggevonden. ‘En de slachtoffers die zelf tot kindsoldaten zijn gemaakt of werden uitgehuwelijkt gaan gebukt onder posttraumatische stressstoornis of zijn verstoten, omdat ze met een baby van een terrorist naar hun gemeenschap terugkeerden.’ Sommigen waren 4 jaar toen ze werden ontvoerd en zijn nu pas 25 jaar oud.
De man die verantwoordelijk wordt gehouden voor hun leed, is Joseph Kony, de nog altijd voortvluchtige leider van het LRA. Zijn leger van religieuze fanatici trok van halverwege de jaren tachtig tot begin deze eeuw met bruut geweld door Noord-Oeganda. Zijn doel: het omverwerpen van de Oegandese regering, om zo de vermeende onderdrukking van het Acholi-volk te stoppen. Daarbij werden volgens de Verenigde Naties ten minste honderdduizend mensen vermoord en zestig- tot honderdduizend kinderen ontvoerd.
Het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag, dat in 2002 is opgericht om genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid te vervolgen, vaardigde in 2005 zijn allereerste arrestatiebevel uit tegen Kony. Hij werd nooit gearresteerd.
Toch hoort het ICC deze drie dagen, tijdens een pro-formazitting in Den Haag, wat Kony ten laste wordt gelegd. Het gaat om 39 verdenkingen van misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden, begaan tussen juli 2002 en december 2005 in Noord-Oeganda. Het is een uitzonderlijke zitting. Het is namelijk de eerste keer dat het ICC de tenlastelegging in afwezigheid van een verdachte doorneemt.
Wat betekent de pro-formazitting die vandaag begint voor de slachtoffers?
‘We hebben lang gediscussieerd over de vraag of we de tenlastelegging moesten horen in afwezigheid van meneer Kony. Maar de slachtoffers vinden het belangrijk, zelfs als Kony nooit wordt vervolgd. Voor hen is het horen van die aanklachten erkenning van hun leed.
‘Dat de aanklagers de tenlastelegging hebben uitgebreid met een aantal nieuwe aanklachten speelde ook mee. De zaak richtte zich eerst vooral op misdaden begaan tegen Kony’s eigen Acholi-volk, waardoor andere groepen zich miskend voelden door het hof. Dankzij de nieuwe aanklachten zijn ook slachtoffers uit de Lango- en Teso-gemeenschappen vertegenwoordigd. Dus ook voor hen is het een belangrijke stap.’
Tegelijkertijd is het puur symbolisch. Kony is nog altijd voortvluchtig. Hoeveel zin heeft deze zitting dan?
‘Dat is precies wat we de slachtoffers hebben voorgelegd. Toch waren ze gebrand op deze pro-formazitting, omdat ze zo de wereld kunnen laten zien wat hen is overkomen. De aanklagers zullen meerdere aanvallen uitvoerig beschrijven. En wij, als advocaten van de slachtoffers, brengen hun standpunten en de mate van slachtofferschap naar voren. De slachtoffers willen via deze zitting hun verhalen en kennis laten vastleggen door een rechtbank, zelfs als er geen echte rechtszaak komt.’
Legt Kony’s afwezigheid de gebrekkige effectiviteit van het Internationaal Strafhof bloot?
‘Het ICC heeft geen politiemacht of andere handhavingsinstantie en moet vertrouwen op medewerking van landen. Het is onvermijdelijk dat er dingen zijn die het hof niet kan doen. Dat is geen fout van het ICC. We hebben niet het mandaat om meer te doen dan dit.
‘In Kony’s geval is het moeilijk te zeggen dat hij nooit is gearresteerd omdat de medewerking van landen niet is zoals die zou moeten zijn, of omdat het heel moeilijk is om een voortvluchtige op te sporen. We weten niet precies waar Kony is. Bij andere voortvluchtigen, die als president naar het buitenland reizen en dan niet worden gearresteerd, kunnen we wel zeggen dat een land medewerking weigert. Maar vaak is het niet zo zwart-wit.’
De aanklagers gebruiken deze zitting ook om de landen waar Kony zich mogelijk verschuilt, zoals Zuid-Soedan, de Democratische Republiek Congo en de Centraal Afrikaanse Republiek, eraan te herinneren dat hij nog steeds wordt gezocht. Gaat dit vaker gebeuren?
‘Dit moet worden gezien als een laatste redmiddel, waarmee het ICC toch probeert om gerechtigheid voor de slachtoffers te halen, zelfs als iemand na jaren niet is gearresteerd. Om dit te kunnen doen, moet je aan verschillende eisen voldoen. Het hof moet vaststellen dat iemand niet gevonden ‘kan’ worden. Hoe het hof dat bij andere zaken interpreteert, weten we niet. Maar het schept wel een precedent.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant