Censuur Rusland Nadat WhatsApp en Telegram grotendeels onbereikbaar zijn gemaakt, werd in Rusland Max geïntroduceerd. Een berichtenapp met een dubbele agenda: censuur en spionage. „Bro, Max luistert je zelfs af op zee!”
Wachtend op de metro, in een station in Moskou, april 2023, even de mobiele telefoon checken
‘Bro, stel je voor. Max werkt zelfs op zee!” Breed lachend, met een telefoon aan zijn oor, ligt de Russische rapper Jegor Kreed in een dobberend bootje op zee. Met deze scene begint de nieuwe, deze zomer gelanceerde muziekclip van de jonge Russische zanger en influencer Jegor Boelatkin, waarmee hij en passant de nieuwe Russische berichtendienst ‘Max’ promootte bij zijn circa 35 miljoen volgers. Met de overduidelijke sluikreclame oogstte hij lovende maar ook bijtende reacties. „Bro, stel je voor! Max luistert je zelfs af op zee!”, luidde een van de vele haatreacties op YouTube.
Met ‘Max’ heeft het Kremlin een nieuw speeltje in handen. Afgelopen maanden werd de nieuwe berichtendienst, met video en belfunctie, door de Russische internetkolos VKontakte ontwikkeld als ‘vaderlands’ alternatief voor WhatsApp en Telegram, die sinds deze zomer grotendeels onbereikbaar zijn geworden. Volgens de autoriteiten is Max bedoeld om gebruikers te beschermen tegen online criminelen en westerse invloeden, maar Russen weten wel beter. Wie Max installeert op zijn telefoon, kan er zeker van zijn dat de geheime dienst meekijkt. „Ik kijk wel uit”, zegt een inwoner van Moskou tegen NRC op de vraag of hij de app zal gaan gebruiken. „Nog niet in mijn wildste dromen”, zegt een ander.
Hoe groot de onrust is over Max en het verdwijnen van vertrouwde communicatiekanalen, bleek afgelopen week. „Geef onze verbinding terug!”, riepen tientallen boze burgers in een park in de zuid-Russische stad Voronezj in een zeldzame protestactie. De actie, verslagen op Telegram en door onafhankelijke Russische nieuwssites 7x7 en Current Time, werd georganiseerd door linkse groeperingen, met toestemming van de lokale autoriteiten. Afgelopen zondag zondag vonden er nog drie acties plaats in oostelijke steden, georganiseerd door een kleine communistische partij.
Webpagina van de Russische berichtenapp Max. Foto Ramil Sitdikov/ReutersI
Toch nemen de sprekers geen blad voor de mond. „Max heeft een niet-officiële functie, en dat is de totale begrenzing van jullie rechten en vrijheden en het overdragen van jullie gegevens. Dit is een schending van jullie recht op privacy en van de grondwet”, riep een van de organisatoren in Voronezj tegen toehoorders. Een jonge vrouw zei op camera te zijn gekomen uit onvrede over „de situatie in het land” en omdat ze wil kunnen bellen met „familie en mensen ver weg”. In het oostelijke Petropavlovsk-Kamtsjatka werden zondag leuzen geroepen voor vrijheid van meningsuiting en tegen de „digitale dictatuur”, aldus Novaja Gazeta.
Dat Russen openlijk kritiek uiten op de overheid is een zeldzaamheid, nog zeldzamer is dat dergelijke kritiek van hogerhand wordt toegestaan. Zover bekend zijn er geen arrestaties verricht, hoewel niet kan worden uitgesloten dat die nog volgen. Wellicht hopen de autoriteiten een uitlaatklep te bieden voor bredere onvrede onder Russen over de situatie in hun land.
Bovendien zijn ook veel overheidsfunctionarissen boos over de gedwongen overstap naar de nieuwe app, en hebben een aantal onderwijsinstellingen in het land geweigerd er gebruik van te maken. De communistische partij KPRF heeft voor deze zondag eigen acties aangekondigd in een aantal steden en komende week in Moskou. Onzeker is of de Moskouse gemeente toestemming zal geven.
Ondertussen trekt ontwikkelaar VKontakte alles uit de kast om de nieuwe super-app aan de man te brengen. Rapper Kreed was dan ook niet de enige influencer die deze zomer werd ingezet als uithangbord. „Het is ongelofelijk`, Max heeft zelfs verbinding in de parkeergarage”, kakelde zangeres Instasamka (echte naam: Darja Zotejeva-Aropkina) tegen haar 5,3 miljoen volgers op Instagram. Ze kreeg bijval van collega Valja Karnaval: „ik ben in shock, Max doet het zelfs in de lift”, een opmerking die veel hilariteit wekte. Boze reactie kwamen op de opmerking van zakenman en designer Artemi Lebedev, zelf werkzaam voor VKontakte, die Max prees om het feit dat er geen „chochly” zitten, het Russische scheldwoord voor Oekraïners.
De reclame heeft VKontakte hard nodig. Want naast het feit dat Max qua veiligheid zo lek is als een mandje, zijn de gebruikservaringen tot nog toe beroerd. In tegenstelling tot wat de sterren beweren, klagen gebruikers over onbereikbaarheid, ontbrekende functies en een slechte algemene functionaliteit. Toch lijkt er voor Russen geen ontkomen aan. Sinds afgelopen maand is de belfunctie van WhatsApp en Telegram (deels) uitgeschakeld en kunnen tekstberichten alleen nog via een vpn-verbinding worden verstuurd. Bovendien wordt Max per 1 september automatisch geïnstalleerd op nieuwe telefoons en andere gadgets en worden scholen, ziekenhuizen en overheden aangespoord de app te gebruiken.
Het Kremlin brengt met de introductie van Max drie doelen samen, zegt internet-expert Michaïl Klimarjov van de Russische organisatie ‘Vereniging voor veilig internet’. „Allereerst is het afsluiten van onafhankelijke informatiebronnen een van de belangrijkste taken van autoritaire regimes, omdat zij daarmee de macht kunnen behouden. Het Kremlin vindt het dan ook helemaal niet prettig dat burgers via bepaalde kanalen nog steeds vrijelijk informatie kunnen uitwisselen”, zegt Klimarjov telefonisch vanuit zijn woonplaats Berlijn. Sinds de invasie van Oekraïne geldt in Rusland een strenge militaire censuur en hebben de meeste onafhankelijke media het land verlaten.
Het is dan ook geen wonder dat de Russische autoriteiten vijandigheid koesteren tegen WhatsApp (onderdeel van het in Rusland tot ‘extremistisch’ verklaarde, Amerikaanse moederbedrijf Meta), en tegen het van oorsprong Russische Telegram van tech-ondernemer Pavel Doerov, die in 2017 onder druk van het Kremlin uitweek naar Dubai.
Met gezamenlijk bijna 200 miljoen gebruikers vormen ze de grootste platforms voor informatie-uitwisseling. Hoewel het Kremlin al jaren probeert buitenlandse tech-bedrijven onder controle te krijgen, lappen ze bovendien de verplichte censuur aan hun laars. Toch leunen ook overheid en propagandisten zwaar op vooral Telegram. De geradicaliseerde oud-president Dmitri Medvedev heeft er 1,7 miljoen volgers, de volgelingenschare van de Tsjetsjeense dictator Ramzan Kadyrov telt 2 miljoen.
Daarnaast willen de almachtige Russische veiligheidsdiensten, de siloviki, onbeperkte toegang tot de communicatie tussen burgers. Om online intimidatie, criminaliteit en terrorisme tegen te gaan, zoals de officiële reden luidt, maar vooral om vijanden van het regime op te sporen. De angst dat burgers op Max worden afgeluisterd is dan ook volledig terecht, stellen experts. „Max vormt een direct kanaal met de opsporingsdiensten. Alles wat je erin schrijft en verstuurt, leg je als het ware op het bureau van de politie”, waarschuwde tech-redacteur David Frenkel van nieuwssite Mediazona in een interview op YouTube. Overigens staat volgens Russische media in de gebruiksovereenkomst inderdaad vermeld, dat de app gegevens door kan spelen aan geheime dienst FSB, het ministerie van Binnenlandse Zaken en de belastingdienst. Klimarjov ziet nóg een risico: „binnen afzienbare tijd zullen al die gegevens op het darknet worden verhandeld.”
Er is nog een reden voor de ontwikkeling van Max. „Zoals altijd wil men geld stelen”, zegt Klimarjov droogjes. Hij wijst erop dat Vladimir Kiriënko sinds 2021 bij moederbedrijf VKGroup aan de touwtjes trekt. De 42-jarige ondernemer is niemand minder dan de zoon van Sergej Kiriënko, Poetins langjarige vertrouweling en een van de machtigste mannen binnen de Russische regering. Naast de Kiriënko’s heeft ook demachtige Kremlin-bankier Joeri Kovaltsjoek, via een achterneef, belangen in het bedrijf. Allen staan op westerse sanctielijsten.
Hoewel VKontakte met 100 miljoen gebruikers het grootste Russische sociale medium is, gaat het niet goed met de zaken. Dit voorjaar werd bekend dat het bedrijf in 2024 enorme verliezen heeft geleden, volgens Klimarjov mede vanwege schulden en andere problemen. De ontwikkeling van Max is volgens hem daarom mede bedoeld om extra geld los te peuteren bij de overheid. „De Kiriënko’s en de Kovaltsjoeks zijn er kennelijk in geslaagd om Poetin te bewerken. Iets in de trant van: wij moeten absoluut meer controle op informatie krijgen en daar hebben we geld voor nodig. Daarna heeft Poetin groen licht gegeven en is er vaart gemaakt met het afsluiten van WhatsApp en Telegram. Zo zal het ongeveer gegaan zijn”, aldus Klimarjov.
Controle, repressie en corruptie, burgers in Rusland zijn weinig anders gewend. Nuchter blijven en alternatieven zoeken, zo luidt vooralsnog het devies. Al zal dat steeds lastiger worden, omdat burgerzaken en betalingen straks mogelijk alleen nog via Max en andere overheidskanalen kunnen worden geregeld. Maar de dag dat Rusland erin slaagt een goed werkend, afgesloten intranet in te richten met waterdichte apps, is volgens deskundigen nog ver weg. Hoeveel geld het Kremlin er ook in steekt.
De spannendste stukken over de toekomst van tech, economie, klimaat en megatrends
Source: NRC