Na Vrij dook de Albanese schrijver Lea Ypi nog dieper in de geschiedenis van haar land, en reconstrueerde het leven van haar grootmoeder onder het communisme. ‘Ik probeer te schrijven zonder de arrogantie van het heden, zonder de kennis van nu.’
Sommige landen maken geschiedenis. Andere landen wordt geschiedenis aangedaan. ‘Wij horen bij de landen die geschiedenis wordt aangedaan’, stelt een personage in Lea Ypi’s Onwaardig vast. Het is april 1939, het Italiaanse leger van de fascistische dictator Benito Mussolini heeft zojuist Albanië bezet. De Albanese koning is direct gevlucht naar Griekenland en de regering maakt zich geen illusies over het weerstaan van het veel sterkere Italiaanse leger.
Ook Ypi (1979) kan aan die historische feiten niets meer veranderen. Maar wel aan de verhalen die we erover horen, en dat doet ze met verve. In Onwaardig verweeft ze de microgeschiedenis van haar grootouders ingenieus met de macrogeschiedenis van Zuidoost-Europa in de eerste helft van de vorige eeuw.
Het levert een wonderlijk hybride boek op, dat heen en weer springt tussen verslag van historisch archiefonderzoek en roman. ‘Ik heb besloten het niet in een genre te categoriseren’, verklaart Ypi opgewekt over een videoverbinding vanuit Albanië, waar ze op familiebezoek is. ‘Het is literatuur, filosofie, memoir en historische reconstructie, allemaal tegelijk.’
Ypi doceert als hoogleraar politieke filosofie – vooral Kant en Marx – aan de London School of Economics en debuteerde in 2021 bij het grote publiek met Vrij. De memoir over haar jeugd in Albanië, tegen de achtergrond van het in 1990 gevallen communisme, kon rekenen op veel lof en juryprijzen.
In het boek staat een belangrijke ontdekking uit haar kindertijd centraal: haar overgrootvader blijkt als premier in de jaren dertig een belangrijk tegenstander van het communisme te zijn geweest, waardoor haar familie een halve eeuw later nog altijd op een zijspoor in de Albanese samenleving staat.
In Onwaardig hangt die afloop voortdurend als een dreigende schaduw over het verhaal, al vervult de bewuste overgrootvader slechts een bijrol. De hoofdpersoon is zijn schoondochter, Ypi’s latere grootmoeder Leman Leskoviku, geboren in 1918 in Thessaloniki, overleden in 2006.
Leskoviku groeit op in een Albanees-islamitisch elitemilieu van pasha’s, hoge regionale bestuurders in het Ottomaanse Rijk, maar Thessaloniki (‘Salonica’) is in 1912 ingenomen door Griekenland. Tegen de tijd dat Leskoviku geboren wordt, verkeert het Ottomaanse Rijk in verregaande staat van ontbinding, net als de politieke macht van de familie. Als jongvolwassene verhuist Leskoviku vrijwillig naar Albanië, waar ze Ypi’s grootvader ontmoet, de zoon van de Albanese oud-premier.
Onwaardig begint als een zoektocht in de staatsarchieven van Albanië, nadat een anonieme internetgebruiker een u onbekende foto van de huwelijksreis van uw grootouders op sociale media heeft gezet. Waarom koos u juist voor deze episode?
‘Omdat de gebeurtenis gaat over de schending van waardigheid. In dit geval doordat anderen mijn verhaal tegen mijn zin en zonder mijn toestemming vertelden.’
De internetreaguurders grijpen de foto aan als aanleiding om Ypi, die in hun ogen te positief staat tegenover het communisme, nog eens in te wrijven hoe slecht dat systeem was. ‘Ypi reist de wereld rond om te prediken hoe slecht kapitalisme is’, luidt een van de cynische reacties. ‘Ondertussen vergeet ze haar eigen grootvader, die decennialang wegrotte in een communistische gevangenis.’ ‘Je hebt niet alleen je grootmoeder onteerd, maar ook alle andere slachtoffers van het communisme’, voegt een ander toe.
De auteur laat de nare berichten van zich afglijden, schrijft ze, maar met beledigingen van haar grootmoeder, overleden in 2006, lukt dat haar niet. Zeker niet als iemand suggereert dat haar grootmoeder een ‘communistische spion’ en een ‘fascistische collaborateur’ was.
‘Ik wilde dat ik haar kon bevrijden van de last van beschuldigingen die ze niet kon weerleggen’, schrijft Ypi. ‘Waarom zouden die mensen – zonder haar te kennen, zonder ons te kennen – mogen bepalen wat mijn grootmoeder wilde, wie ze was, wat die foto betekende?’
Daarop neemt u het heft in eigen hand, in wat aanvankelijk een historische reconstructie van uw grootmoeders leven lijkt te worden. Waarom koos u ervoor ook veel gefictionaliseerde elementen te gebruiken?
‘Omdat archieven je niet kunnen laten meeleven. Ze laten je je niet met de personages identificeren, je kunt er geen menselijkheid mee terughalen. Waarom hebben mensen bepaalde keuzes gemaakt? Literatuur geeft op zulke vragen beter antwoord dan archieven, juist omdat ze erkent dat ze iets construeert.
‘Archieven lijken objectief, maar zijn ook onvolledig en ideologisch in wat ze wel en niet bewaren. Dat gold tijdens mijn zoektocht niet alleen voor de communistische Albanese staatsarchieven, maar ook voor de archieven in Griekenland, waarin ik amper nog informatie uit de tijd van het Ottomaanse Rijk kon terugvinden.
‘Maar alles wat ik beschrijf, is gebaseerd op historische bronnen. Als ik schrijf dat mijn grootmoeder en haar tante koffie gaan drinken op een bepaalde plek in Thessaloniki, dan heb ik uitgezocht of dat café echt bestond, welke kopjes er gebruikt werden en welk eten ze daar serveerden. De details heb ik uit oude kranten, brieven en lokale geschiedschrijving gehaald.’
De grondige research is aan Ypi’s boek af te lezen. Ze voert de lezer moeiteloos mee van luxevilla’s in Thessaloniki naar intellectuele drankgelagen in Tirana en weer terug naar stoffige kantoren vol archiefmappen, waar Ypi, steevast op de vingers gekeken door wantrouwige bureaucraten, zoekt naar antwoorden over het leven van haar grootmoeder. Was ze echt een spion? Voor wie en waarom? En zo niet: waar kwam dat idee vandaan?
De geromantiseerde delen van Onwaardig zijn aangekleed met bizarre anekdotes, zoals de eerste ontmoeting van Ypi’s grootouders, die plaatsvindt in een gemeentekantoor in Tirana dat vreselijk stinkt. Pas na een tijd begrijpen ze waarom: er staat een tas vol afgesneden hondenoren.
Het is het gevolg van een pas ingevoerd plan om straathonden te bestrijden. Wie een hond doodt en netjes begraaft, krijgt een beloning. Als bewijs moet men een oor van de dode hond leveren. Maar, legt de beambte uit, het gebeurt steeds vaker dat jagers alleen een oor afsnijden en de hond verder gewond laten doorlopen.
Ook de wereldgeschiedenis passeert in levendige details, zoals de rode Mercedes-Benz waarin de pas getrouwde koning Zog (1895-1961) met zijn kersverse echtgenote door Tirana rijdt: een cadeautje van het bevriende staatshoofd A. Hitler.
Uw grootmoeders leven werd getekend door twee wereldoorlogen. Ze zag landsgrenzen op de Balkan ontstaan en verschuiven. Ook nu leven we in een instabiele wereld waar oorlog aan de orde van de dag is. Ziet u parallellen met de actualiteit?
‘Tijdens mijn research raakte ik gefascineerd door de opkomst van het nationalisme in de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw. Veel van de omstandigheden die mijn grootmoeder meemaakte, herhalen zich nu: de instorting van wereldmachten, financiële crisissen waardoor een geglobaliseerd systeem begint af te brokkelen, handelstarieven, een wapenwedloop, landen die groter en beter willen zijn dan andere. De parallellen met de interbellumperiode zijn eng.
‘De geschiedenis herhaalt zich, maar we leren er niet van. Waarom niet? Een van de redenen is volgens mij dat de geschiedenis te ideologisch is en te veel wordt verteld vanuit één perspectief: dat van de overwinnaar. Ik probeer de geschiedenis na te vertellen zonder de arrogantie van het heden, vanuit personages die moeten handelen zonder de kennis van nu.
‘Ook dat is een reden waarom ik deels voor de romanvorm heb gekozen. Een roman biedt de mogelijkheid tot meerstemmigheid. Er is het perspectief van mijn grootmoeder, dat van mijn grootvader en dat van mij, hun kleindochter. Elk van die blikken is beperkt, maar samen maken ze het verhaal krachtiger.
‘Ik vind het jammer dat veel schrijvers, of het nu gaat om romans of beschouwingen van historisch onrecht, er tegenwoordig voor kiezen om alles vanuit één ik-persoon te vertellen. Ik vertrek ook vanuit mijn eigen ervaring, maar wil juist die veelheid aan perspectieven terughalen.’
Uw grootmoeder werd in 1918 geboren in een familie met een voorname positie in het uiteenvallende Ottomaanse Rijk, maar bracht uiteindelijk het grootste deel van haar leven als ‘klassevijand’ door onder het stalinisme van de Albanese dictator Enver Hoxha (1908-1985), terwijl haar man in de gevangenis zat. Hoe zou u haar leven karakteriseren?
‘Haar levensverhaal is triest. Het is een aaneenschakeling van mislukkingen. Ze is een slachtoffer van de omstandigheden, maar ze is ook iemand die zich daar voortdurend tegen probeert te verzetten. Dat is voor mij belangrijk: mensen laten begrijpen dat slachtoffers meer zijn dan alleen slachtoffer. Ook een slachtoffer heeft het vermogen om te handelen, keuzes te maken.
‘Ze laat bijvoorbeeld de mogelijkheid aan zich voorbijgaan om voor de communistische overname uit Albanië te vluchten. Ze kiest voor haar plichten tegenover haar moeder, haar echtgenoot en haar zoon, en verwacht daarvoor niet beloond te worden. Dat is haar concept van waardigheid, die ze haar hele leven behouden heeft.
‘De vraag is dan: kun je dit leven als succesverhaal vertellen? Als je kijkt naar wat zij persoonlijk heeft bereikt misschien niet. Maar als je kijkt naar wat je van haar leven kunt leren, dan kan het wél een succesverhaal zijn. Haar waardigheid komt alleen naar voren als het verhaal op de juiste manier wordt verteld.’
Net als Vrij is ook Onwaardig een zeer persoonlijk boek. Heeft het schrijven ervan de relatie tot uw familie veranderd?
‘Aan de ene kant maakte het feit dat ze mijn grootmoeder is het makkelijker om met liefde en empathie over haar te schrijven. Maar ik kwam er ook achter dat niet alles wat ze me tijdens haar leven heeft verteld helemaal accuraat was. Of in elk geval dat er grote gaten in zaten, die ik op andere manieren moest invullen.
‘Uiteindelijk is ze in het boek een personage geworden. Er is een vermenging opgetreden tussen de echte persoon en de hoofdpersoon van dit boek. Ik ben bij het schrijven gestopt met nadenken over mijn grootmoeder als mijn grootmoeder, en haar beginnen te zien als symbool voor iets groters.
‘Ook door een ontdekking die ik gaandeweg het boek doe, kon ik iets meer afstand nemen. Het is dubbel, want enerzijds is Onwaardig een eerbetoon aan haar, tegelijkertijd gaat het dus niet echt over haar persoonlijk. Maar ik weet zeker dat ze blij zou zijn met wat ik heb geschreven. Niet omdat het per se allemaal precies de feiten van haar leven zijn, maar omdat ze zich in het gekozen perspectief zou herkennen.’
Dat is geen vanzelfsprekendheid, weet Ypi van haar eerste boek. ‘Mijn moeder was heel kritisch op Vrij, waarin ze ook een personage is. Ze herkende zich daar niet in en had het idee dat ze de dingen beter wist, omdat ze er zelf bij was.’ De schrijver grijnst breed. ‘Maar over Onwaardig is ze enthousiast, ze heeft er nieuwe dingen van geleerd.’
Als Ypi met de Volkskrant spreekt, is het boek nog niet gepubliceerd. Toch blikt ze alweer voorzichtig vooruit op een nieuw project. Vrij en Onwaardig zijn de eerste twee delen van wat een trilogie moet worden.
Het laatste deel moet gaan over migratie, een rode draad in Ypi’s familiegeschiedenis, zoals voor veel Albanezen geldt. Het land kende in de jaren negentig een grote leegloop, na de val van het communisme en de daaropvolgende gewelddadige onrust in 1997. Ook Ypi zelf vertrok eind jaren negentig, om filosofie en literatuur te studeren aan de Sapienza Universiteit in Rome. Ze woont en werkt nu al jaren in Londen en schrijft haar boeken in het Engels.
Uw grootmoeders eerste taal was Frans. Daarnaast sprak ze ook Albanees en Grieks, en leerde ze Ladino van de Joden uit de arbeidersklasse in Thessaloniki. Met u bleef ze altijd Frans spreken, ook al woonden jullie in Albanië. Waarom?
‘Ze had geen enkele genetische connectie met Frankrijk en heeft er nooit gewoond, maar ze koesterde de Franse taal vanwege de cultuur en de idealen die Frankrijk voor haar belichaamde, van verlichting en emancipatie. Ze vond het belangrijk dat ik de taal leerde. Verschillende talen waren voor haar een vehikel voor ideeën. Dat was een overblijfsel van haar jeugd in het multiculturele Thessaloniki, waar vreemde talen de sleutels waren tot nieuwe werelden.’
Later in haar leven begon die meertaligheid juist tegen haar te werken. In Albanië verdacht men haar ervan een spion te zijn, mede omdat ze Grieks sprak.
‘Daaruit blijkt het grote verschil tussen de multi-etnische opzet van het Ottomaanse Rijk en de natiestaten die daarna ontstonden. Zij streefden naar homogeniteit en wilden een monopolie op één taal. Mijn grootmoeder zag ook de bevolkingsuitwisselingen, waarin van bovenaf werd bepaald dat groepen mensen weg moesten uit Thessaloniki naar het huidige Turkije, en andersom. Het doet me denken aan de plannen die je nu hoort over Gaza. Zulke verplaatsing is gewelddadig, een trauma.
‘Ik ben nooit een nationalist geweest, maar na het schrijven van dit boek ben ik antinationalistischer dan ooit. In het Ottomaanse Rijk konden de verschillende etnische en religieuze groepen prima met elkaar overweg. De problemen en het geweld begonnen pas daarna, toen de natiestaten opkwamen en zich presenteerden als de enige mogelijkheid om veilig te zijn.
‘In werkelijkheid geven zelfs nationalisten meestal niet echt om de natiestaat. Het is vooral een middel om macht te verwerven, politiek en economisch. De wereld die uit de Eerste Wereldoorlog tevoorschijn kwam, was er een van concurrerende natiestaten, waarin ook het bedrijfsleven agressief moest zijn om te overleven en er baat bij had om buitenlandse concurrentie uit te sluiten.’
Onwaardig is een bewust veelstemmig boek. Wat hoopt u dat de lezer ervan bijblijft?
‘Zonder het in het boek met zoveel woorden te zeggen, hoop ik dat de lezer concludeert dat er zoiets als moraliteit bestaat, maar dat je die vooral in het dagelijks leven vindt, niet in het domein van politiek en politieke systemen.
‘Elk van de ideologische systemen waarin mijn grootmoeder leefde – het Ottomaanse Rijk, de Albanese monarchie, het communisme – claimde hun onderdanen waardigheid te geven, maar geen van die systemen slaagde daarin. Het blijft een meestal onhaalbaar ideaal. Daarom heb ik het boek ook Onwaardig genoemd.
‘Voor mij is waardigheid nauw verbonden met het vermogen om zelf morele beslissingen te nemen, ook als je daar binnen het politieke systeem waarin je leeft een hoge prijs voor betaalt. Kunst, literatuur en filosofie helpen bij die beslissingen, omdat ze je sceptischer maken tegenover ideologieën. Ze laten een ander soort waarheid zien. Alleen via kunst kunnen we de waardigheid redden, door haar in onze verhalen naar voren te halen.’
CV Lea Ypi
1979 Geboren in Tirana, Albanië.
2004 Masters in filosofie, literatuur en journalistiek in Rome, La Sapienza.
2008 PhD in politieke theorie in Florence, European University Institute.
2012 Publicatie wetenschappelijk boek Global Justice and Avant-Garde Political Agency, Oxford University Press.
2013 Aanstelling als universitair docent, London School of Economics.
2016 Hoogleraar politieke theorie, London School of Economics.
2021 Publicatie Vrij − Opgroeien aan het einde van de geschiedenis.
2022 Winnaar van de Ondaatje Prize van de Royal Society of Literature voor Vrij.
2024 Verkozen tot Fellow van de British Academy.
2025 Publicatie Onwaardig − Overleven in een tijd van extremen.
Lea Ypi: Onwaardig − Overleven in een tijd van extremen. Uit het Engels vertaald door Luud Dorresteijn. De Bezige Bij; 352 pagina’s; € 26,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant