Democratie Hoe kan onze democratie een update krijgen om de 21ste eeuw te overleven? We vroegen het uiteenlopende denkers en doeners.
Kiza Magendane is schrijver en politicoloog
Hier volgt het goede en het slechte nieuws voor wie zich zorgen maakt over onze democratie. Het goede nieuws: ons land kent inmiddels talloze organisaties die zich inzetten voor demo cratische vernieuwing. Het slechte nieuws: deze organisaties hebben zelf een ondemocratisch karakter. Ze worden vooral geïnitieerd en geleid door de elite (lees: witte, hoogopgeleide Randstedelingen).
Dat is begrijpelijk. Deze elite beschikt over de juiste netwerken en middelen, en wat Tim ’S Jongers „articulatiemacht” noemt: het vermogen om de taal te spreken van ambtenaren, fondsen, academici en journalisten.
Toch wringt het. Want een van de grootste bedreigingen van ons democratisch stelsel is ongelijkheid. De inrichting van economie en politiek geeft sommige burgers structureel meer recht van spreken. Andere stemmen blijven juist ongehoord.
Ons systeem kent verliezers en winnaars. En de elite die ons democratisch stelsel wil vernieuwen behoort tot die laatste groep.
Er gaat een schat aan perspectieven en inzichten verloren wanneer denkers en doeners die de toekomst van onze democratie vormgeven zo homogeen zijn. De wijsheid van onze samenleving is niet alleen te vinden in beleidsnota’s, conferentiezelen en rapporten; maar juist ook in gesprekken aan de keukentafel, in de fabriekshal en het buurthuis.
Daarom mijn bescheiden oproep aan de winnaars die zich bezig (willen) houden met democratische vernieuwing: luister vooral naar ongehoorde stemmen, sluit coalities op lokaal niveau met mensen die buiten de boot vallen, opereer dan vooral als een verbinder: tussen verliezers en andere winnaars van onze systeem. Want zonder die verbinding kan onze democratie morgen bij het grofvuil belanden.
Maurits Barendrecht is em. hoogleraar InNovatie van rechtssystemen
De laatste twee kabinetsformaties waren ronduit naar om mee te maken. Traag, met wankele regeringen als resultaat. Je zou denken: alle aanleiding voor een groot project om de beste formatie ooit te realiseren.
Maar neen. Daar gaan we weer: verkenners, informateurs, hier en daar een lek, een cocktail-akkoord van bullets uit partijprogramma’s en dan een foto op het bordes bij de koning.
Ligt het aan de politici, ambtenaren en juristen dat de democratie het begeeft? Of aan de bundel van procedures waarmee we ze aan het werk zetten?
Kiezers willen dat belangrijke problemen worden opgelost, zonder achterkamers en met inzet van expertise. Laat ministeries dus uitgewerkte voorstellen publiceren waaruit formerende partijen kunnen kiezen. Nu geeft het Ministerie van Financiën de formerende partijen een lijst van pijnlijke bezuinigingen om de kas van de overheid op orde te houden. Ontwikkel ook een begrotingssystematiek om slim te investeren. Als regels de boel plat leggen, zorg dan voor probleemoplossende rechtspraak. Als kamerdebatten ontaarden in het tellen van spreektijd, interrupties en moties, test dan een vergadering volgens de methodes van een burgerberaad. Als de businessmodellen van de media vooral verontwaardiging leveren, maak dan een ruimte waar het publiek elkaar constructief kan treffen.
De democratische rechtsorde is van iedereen en van niemand. Dus blijven deze investeringen uit. Dat is makkelijk te veranderen. Geef de twee rechtsstatelijke ministeries de opdracht om de democratische rechtsorde continu te vernieuwen. Financier plekken waar procedures worden ontwikkeld, getest, gemonitord en verbeterd. De rechtsstaat heeft genoeg neutrale instanties die dat in goede banen kunnen leiden.
Merlijn Twaalfhoven is mede-initiatiefnemer van Democratie voor de Toekomst
Stofwolken van chaos, schandalen en op elkaar inwerkende crises onttrekken de meest wezenlijke kwesties aan het zicht. In al het rumoer stelt niemand de vraag: wat is een goed leven? Eeuwenlang waren onderwerpen als rentmeesterschap, gemeenschap en zorg voor toekomstige generaties centrale waarden, niet alleen bij filosofen, maar ook bij bestuurders. Nu zijn het vage idealistische ideeën of holle frases waar we in de praktijk niets mee doen.
Laten we erkennen dat de zorgzaamheid voor de lange termijn en het vinden van een koers naar een goede toekomst onverenigbaar is met de zakelijkheid van dagelijks bestuur, de politieke dagkoersen, het mediacircus en alle belangenstrubbelingen die op korte termijn spelen. Dat is tragisch en onverteerbaar.
Wat we daarom nodig hebben, is dat we toekomstkwesties onderscheiden, deze uit de politiek tillen en een beschermde omgeving bieden waarin echte ruimte is voor onderzoek en ontwikkeling. Dat moet dus een veilige plek zijn, maar wel middenin de samenleving. Hier zullen we verleerde praktijken van zorgzaamheid, aandacht en eendracht moeten herontdekken.
Welke ideeën helpen de democratie verder in de 21e eeuw? Dat willen we ook graag van u horen. Schrijf een korte reactie van max. 250 woorden op de bovenstaande vraag en mail die naar opinie@nrc.nl o.v.v. van uw naam en woonplaats. Vermeld als onderwerp: democratie 21e eeuw.
Alleen zo kunnen we fundamenten leggen van sociale verbanden, economische grond en gezondheid voor mensen en de natuur waaruit de komende twintig jaar iets kan groeien dat vruchten draagt voor een volgende generatie.
Denk aan oefenplekken voor burgerbestuur waarin het vertrouwen in beslisvermogen van bewoners en onderlinge samenwerking tussen buurtgenoten al zoekende mag groeien. Of aan afgebakende gebieden waar minima een gegarandeerd en onvoorwaardelijk basisminimum krijgen. Of een uitkering met lokaal, circulair geld ontvangen, en zo ervaren welke voordelen er ontstaan. Ook kun je initiatieven om asielzoekers op te vangen, daklozen een dak te bieden of jongeren schuldenvrij te houden de ruimte geven. Of dat geld kost of juist veel kosten bespaart, ontdekken we dan snel genoeg. Als een dergelijk experiment slaagt, nemen we het over in andere wijken of gemeentes waar het opnieuw groeiruimte krijgt. Zo blijven we niet hangen in gekibbel, maar ontstaat er toekomst; niet overal tegelijk, maar gestaag, stap voor stap.
Simon Otjes is universitair docent Nederlandse politiek
Commissievergaderingen in de Tweede Kamer lijken soms wel een duiventil. Een Kamerlid komt laat aan, stelt een vraag maar moet voor het antwoord komt alweer door naar de volgende afspraak. Dat komt omdat er veel kleine fracties zijn. Hun Kamerleden hebben veel portefeuilles en daardoor overlappende vergaderingen. De Kamerleden van bijvoorbeeld de ChristenUnie rennen zich rot.
Kleine oppositiepartijen zouden het werk van de regering moeten controleren. Maar een Kamerlid dat vijf ministers volgt, heeft geen tijd om in dossiers te duiken. Bovendien maakt dit het Kamerlidmaatschap onaantrekkelijk: wie wil zo’n hondenbaan?
Een mogelijke oplossing is het uitbreiden van de Tweede Kamer: bijvoorbeeld met 100 extra Kamerleden. Dat levert een partij als de ChristenUnie met de huidige stemverhoudingen twee extra Kamerleden op. Daartegenover staan echter 23 extra PVV’ers en er zijn nu al spook-Kamerleden van de PVV die praktisch niets doen. Hoe kunnen we de kleine fracties beter in staat stellen om het Kamerwerk te doen zonder meer spook-Kamerleden te maken?
Mijn voorstel: ontkoppel het aantal woordvoerders en hun stemgewicht. De Kamer heeft op dit moment achttien vaste Kamercommissies. Iedere partij die de kiesdrempel haalt, krijgt dus achttien Kamerleden om het kabinet te controleren en nieuwe ideeën te ontwikkelen. Maar als die Kamerleden stemmen, is hun stemgewicht even groot als het aantal stemmen dat hun partij gehaald heeft. De 18 PVV’ers vertegenwoordigen samen 2,5 miljoen stemmen: dus ieder van hen telt voor 136.160 stemmen. De stemmingen verlopen daarmee hetzelfde als nu, maar voor het kamerwerk zijn er meer mensen met een gelijke werklast.
De inrichting en werking van ons huidige politieke systeem is te vaak en te veel gefocust op het nu. Toekomstvisies blijven veelal op papier staan, en daardoor lijkt de maatschappij zich te bewegen van crisis naar crisis. Een mogelijke oplossing voor dit probleem is het idee van future design: een relatief eenvoudige maar krachtige methode, waarbij deelnemers aan een beleidsproces zich inleven in de rol van een toekomstige generatie.
Voor een recente publicatie organiseerden we drie pilots met future design waarbij we de groep deelnemers in tweeën splitsen. De ene helft vertegenwoordigde zichzelf, en nam deel aan de sessie vanuit het perspectief van de huidige generatie (het hier en nu). De andere helft reisde mentaal naar een jaartal in de toekomst en vertegenwoordigde de belangen van toekomstige generaties. Vervolgens werkten beide groepen samen aan concrete beleidsvoorstellen voor een actueel maatschappelijk probleem. Deelnemers aan de pilots waren studenten, stadsbewoners en waterschapsbestuurders, en de twee actuele langetermijnvraagstukken betroffen het woningtekort en extreem weer zoals droogte en hevige neerslag.
Future design is bedacht in Japan. Ons onderzoek laat zien dat deze methode ook in Nederland kan bijdragen aan het updaten van de Nederlandse democratie. Zo zagen wij meer creatieve oplossingen: zij die de toekomstige generaties representeerden kwamen met meer innovatieve voorstellen, zoals een nu niet bestaande ‘natuurnorm’ in plaats van een parkeernorm bij woningbouw. Ten tweede observeerden we meer solidariteit met toekomstige generaties, en een hogere bereidheid tot het maken van ‘offers’: het inleven in toekomstige generaties vergrootte de bereidheid om korte termijn kosten te accepteren voor langetermijnvoordelen. Ten derde zagen we een meer holistische blik op problemen: door een bredere en diepere tijdshorizon kregen deelnemers beter zicht op de verschillende waarden en belangen binnen het beleidsveld.
De pilots lieten bovenal zien dat een stem geven aan de toekomst kan leiden tot evenwichtige beleidsaanbevelingen die de belangen van beide generaties kunnen vertegenwoordigen.
Sophie van Bijsterveld is hoogleraar religie, staat en samenleving
Wat heeft de democratie nodig om te kunnen floreren? De 19de-eeuwse Franse denker Alexis de Tocqueville is voor het beantwoorden van deze vraag de beste wegwijzer. Democratie in zijn visie is gericht op vrijheid: de deugd van zelfbestuur. Democratie veronderstelt maatschappelijke gelijkheid, een ‘wij’ die de eigen concrete leefwereld vormgeeft. Daaruit volgt wat er beter kan met de democratie.
De Fortuyn-revolte is nog niet uitgewoed. Neem de onvrede die eruit spreekt serieus. Politiek die niet resoneert met de onderstromen in de samenleving krijgt dat uiteindelijk als een boemerang terug. Om dat te voorkomen, zijn drie elementen essentieel.
Ten eerste: ga disproportionele centralisatie tegen, op elk niveau. Die zorgt voor democratische vervreemding en maakt verandering onnodig lastig. „Als je het verleden vasttimmert en dat recht noemt, verbiedt je straks de toekomst” stelde een voormalig rechter – in ander verband – eens. Vermijd dat centralisatie dat effect krijgt.
Twee: voorkom ‘tirannie van de minderheid’. Die ligt op de loer wanneer een regeringscoalitie of regeerakkoord niet de geest van de verkiezingsuitslag honoreert. ‘Positieve uitruil’ van partijwensen in een regeerakkoord op onderwerpen waarop zij ver uiteen liggen en die moeilijk vatbaar zijn voor compromissen is zelden raadzaam.
En ten derde: vlucht niet in politieke utopieën. Ja, regeren is vooruitzien. Dat blijft van belang. Cruciaal is daarbij dat de basis op orde blijft.
Spanning tussen gelijkheid (met de neiging tot centralisatie en universaliteit) en vrijheid (lees: decentralisatie en de reële leefwereld) is inherent aan democratie. Tocqueville zag dat ook. Daarmee goed omgaan is een kunst. Democratie was toch niet voor bange mensen?
Democratische instituties liggen onder vuur, vertrouwen in politici is historisch laag. Op welke manieren kan de democratie weer floreren? Het bruist in Nederland van ideeën over hoe het wél kan.
Burgerparlement: Tijd voor een Derde KamerDenkers en doeners: Ideeën voor een florerende democratieLiberale democratie: Populisme is een symptoom van de crisis, niet de aanjagerNatuur: We moeten leren luisteren naar de natuurVeerkracht: Laat de middenpartijen ons weerbaar makenSocioloog: ‘Zonder zorgzaamheid is er geen samenleving’Vergezichten: Puur pragmatische politiek is een illusie
Source: NRC