Het zou een doorbraak moeten zijn voor verantwoord AI-gebruik door studenten, Study Mode van OpenAI, maar dat valt sterk tegen. Het programma levert nog steeds fouten en eenzijdige argumenten op, terwijl morele afwegingen juist ontbreken.
Afgelopen studiejaar sloeg het hoger onderwijs alarm: studenten besteedden hun denkwerk massaal uit aan ChatGPT en AI-fraude nam explosief toe. Vlak voor de start van dit nieuwe collegejaar introduceert OpenAI een verleidelijke optie: Study Mode. Een nieuwe functie in ChatGPT die belooft studenten wél te laten nadenken. Geen kant-en-klaar antwoord meer, maar stap voor stap begeleiding met hints, tegenvragen, uitleg en oefenmateriaal.
Klinkt veelbelovend zo’n digitale studiecoach. Maar wie denkt dat Study Mode studenten écht kritisch en creatief laat denken, begrijpt niet wat onderwijs is. Het is geen oplossing, maar een symbolische reactie: een cosmetische pleister op de fundamentele ontwrichting die AI in het onderwijs veroorzaakt. Het systeem kaatst wel vragen terug, maar pakt het echte probleem niet aan: studenten die hun denkwerk uitbesteden aan AI.
Over dit artikel
Irma Machielse is onderwijspsycholoog en docent aan de Hogeschool Utrecht. Regina van Tongeren is mediatechnoloog en docent aan de Hogeschool Leiden. Zij schrijven dit stuk op persoonlijke titel.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Op papier lijkt Study Mode hét antwoord op ‘cognitive offloading’: het verminderen van kritisch denkvermogen door AI-gebruik. In de praktijk is het optioneel en eenvoudig te omzeilen. Studenten kunnen de functie uitzetten of erlangs werken. De verleiding van een snel antwoord blijft groot: waarom tien uur ploeteren als AI het in tien minuten oplevert? Zonder begeleiding blijft de kortste AI-route naar een goed cijfer onweerstaanbaar. Alleen docenten kunnen die reflex doorbreken, met werkvormen en beoordelingscriteria die het leerproces centraal stellen in plaats van de eindopdracht.
In Study Mode bepaalt de AI de vragen en denkstappen. Studenten lopen daarmee hetzelfde risico als in de gewone modus: overtuigend klinkende maar foutieve of bevooroordeelde redeneringen. AI is bovendien getraind om gebruikers naar de mond te praten, niet om hen tegen te spreken. Study Mode is dus eerder meegaand dan kritisch. Het systeem presenteert informatie zonder broncontrole, waardoor verouderde of misleidende gegevens ongemerkt worden doorgegeven.
Het resultaat? Studenten leveren keurig gestructureerde opdrachten in waarbij fouten of eenzijdige argumenten klakkeloos zijn overgenomen. Een rechtenstudent kan zo achterhaalde jurisprudentie presenteren alsof het nog steeds geldend recht is. Alleen een docent kan zulke vertekeningen blootleggen en studenten leren hoe je bias en fouten herkent.
Kritisch leren denken gaat niet alleen over logische stappen en feitenkennis, maar ook over morele en maatschappelijke keuzes. Mag de politie meer cameratoezicht inzetten ten koste van ieders privacy? Wie krijgt zorg als er te weinig bedden zijn? Study Mode wijst studenten niet op zulke morele dilemma’s. AI kan wel empathie nadoen, maar geen ethische afwegingen maken zoals een mens. Het heeft geen geweten, maar berekent simpelweg het meest waarschijnlijke antwoord op basis van de data waarop het getraind is.
Daar komt bij: de modellen achter Study Mode zijn getraind op enorme hoeveelheden teksten, inclusief complete boeken die zonder toestemming van auteurs zijn gekopieerd. Dat is geen slimme innovatie, maar schending van auteursrecht. Wat leren we studenten als we kritiekloos een tool inzetten die zélf morele en juridische grenzen overschrijdt?
Big tech gaat ons onderwijsprobleem niet oplossen. Deze bedrijven zijn erop gericht om engagement en winst te maximaliseren, niet om mensen op te leiden. Ze dragen geen enkele pedagogische verantwoordelijkheid, maar schuiven wél hun technologie het klaslokaal in. Kritisch denken ontstaat niet door algoritmes, maar in de menselijke interactie tussen student en docent. Het vraagt om ruimte voor fouten, discussie, twijfel en weerwoord.
Niet AI, maar het onderwijs vormt de kritische denkers van de toekomst. Alleen docenten kunnen studenten leren AI niet klakkeloos te volgen, maar scherp te bevragen. Welke perspectieven ontbreken in de AI-uitkomsten? Welke bronnen liggen erachter en kloppen deze? Wat gebeurt er met jouw gegevens als je deze tool gebruikt? Kritisch leren denken met AI vraagt om onderwijs dat stuurt en richting geeft. AI kan ondersteunen. Maar het zijn docenten die denkers maken.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant