D66 adverteert zichzelf tot 29 oktober met de Nederlandse variant van ‘Yes we can’, de verkiezingsleus waarmee Barack Obama in 2008 een succesvolle gooi deed naar het Witte Huis. De partij profileert zich als hoeder van de Nederlandse democratie.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
‘Beter goed gejat dan slecht bedacht’, moeten de campagnestrategen van D66 hebben gedacht. De slogan waarmee Obama zijn kiezers verleidde projecteert optimisme en dadendrang. Met die eigenschappen wil partijleider Rob Jetten de komende twee maanden ook graag geassocieerd worden.
D66 is de op een na laatste Tweede Kamer-fractie die haar verkiezingsprogramma publiceert (alleen Denk zit er nog op te broeden). De partij maakt een afwijkende keuze door het programma te openen met een lofzang op de democratische rechtsstaat. De meeste programma’s beginnen met het trendy thema wonen, en anders economie of verduurzaming.
‘Democratie en veiligheid openen ons verkiezingsprogramma, want dit is de basis voor alles’, schrijft D66 met een verwijzing naar Hongarije en de Verenigde Staten. ‘Democratie kan kapot. Dat is een les die ons aanspoort. Voor D66 betekent dit dat we daarom eerst onze liberale rechtsstaat versterken.’
Wie naar aanleiding daarvan splijtende nieuwe ideeën over het versterken van de Nederlandse democratie verwacht, komt bedrogen uit. Er worden standpunten uitgedragen die ook in het verkiezingsprogramma van 2023 stonden. D66 wil bijvoorbeeld meer geld uittrekken voor de sociale advocatuur, rechters de mogelijkheid bieden om wetten aan de grondwet te toetsen (ook NSC wil dat) en de stemgerechtigde leeftijd verlagen naar 16 jaar.
De programmatitel ‘Het kan wél’ verklaart Jetten in zijn voorwoord. ‘De politiek blijft hangen in stilstand’, schrijft hij. ‘Ruziemakers bepalen de toon en roepen vooral wat níet kan. Daardoor blijven echte doorbraken uit. Dat frustreert, want wij willen vooruit.’
Wie die ruziemakers zijn die alle vooruitgang frustreren, benoemt Jetten niet. Terwijl die omschrijving, vanuit een ander politiek perspectief bekeken, net zo goed op Jetten zelf kan slaan. D66 is immers een van de partijen die ‘het kan niet!’ roepen als Geert Wilders weer eens eist dat Nederland per direct de grenzen voor asielzoekers sluit. Idem dito als Caroline van der Plas een stikstofdrempelwaarde voor bouwvergunningen wil invoeren.
Behalve holle frasen die sturm-und-drang etaleren (‘De toekomst begint vandaag. Met jou, met ons’) heeft D66 beleidsinhoudelijk iets te bieden. Ook de sociaal-liberalen besteden dit keer extra aandacht aan het oplossen van de woningnood. Jetten onthulde woensdag bij wijze van ‘lekkermakertje’ alvast in het AD dat D66 een eiland wil aanleggen in het Markermeer, om daarop een stad (‘IJstad’) van 60 duizend huizen te laten verrijzen.
Gek genoeg is er van dat plan haast niets terug te vinden in het verkiezingsprogramma, dat uit twee delen bestaat: een hoofdlijnenvariant van 84 pagina’s en een meer gedetailleerde bijlage van 125 pagina’s. ‘We creëren nieuw land tussen Amsterdam en Flevoland’, schrijft Jetten in zijn voorwoord. In de tweehonderd pagina’s staan geen nadere details, terwijl die dus wel in het AD staan. Dat wekt de indruk dat het eilandplan is bedacht nadat het programma al geschreven was.
D66 wil de woningnood bestrijden met plannen die veel partijen in hun verkiezingsprogramma’s noemen, zoals het inperken van de bezwaarmogelijkheden van omwonenden en inzetten op meer ‘grondpolitiek’, waarbij de overheid meer grip krijgt op de aankoop en uitgifte van bouwgrond.
Een opvallend voorstel in het hoofdstuk gezondheidszorg is de bevriezing van het eigen risico op 385 euro, waarbij dit voor chronisch zieken en mensen met een beperking omlaag gaat naar 220 euro. Volgens D66 kan dit zonder dat de zorgpremies stijgen.
De volgorde van de hoofdstukken is vaak veelzeggend. Bij D66 is het klimaathoofdstuk van de eerste naar naar de vijfde plek verdreven. In 2023 was klimaatverandering nog kopzorg nummer één voor de partij. ‘Wij willen doorbouwen aan een groene toekomst in een klimaatneutrale samenleving’, schreef Jetten destijds in zijn inleiding. Nu komt dat thema in zijn introductie amper aan bod.
Niet dat D66 het onderwerp in de ijskast heeft gezet. Net als bij andere progressieve partijen zijn de klimaat- en duurzaamheidsplannen nog steeds tamelijk ambitieus. Zo wil D66 dat Nederland over vijf jaar 50 procent minder grondstoffen verbruikt en in 2050 helemaal ‘circulair’ is.
Maar twee jaar geleden wilde de partij de klimaatdoelen flink aanscherpen. Die aanscherping staat er nu niet meer in, net zomin als de uitbreiding van het areaal natuurgebied naar 160 duizend hectare. D66 streeft nu naar 50 duizend hectare extra natuur.
Verder valt op dat D66 ineens het belang van ‘voedselzekerheid’ onderstreept, en daarmee het jargon van landbouwpartij BBB overneemt. Dit BBB-woord kwam in het vorige D66-programma niet voor. Het ‘klimaatticket’ uit het vorige D66-programma, een landelijke kortingspas voor het openbaar vervoer, heet anno 2025 de ‘Nederlandpas’.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant