Italië Opeenvolgende hete en droge zomers, in combinatie met slecht beheer, leiden op het eiland Sicilië tot ernstige watertekorten. „Ik heb geen fut meer. Na een kwart eeuw overweeg ik mijn horecazaak te verkopen.”
In de Siciliaanse stad Agrigento komen mensen naar een oud aquaduct met uitzicht op de beroemde Griekse tempelvallei om hun bidons en lege flessen te vullen.
Het heeft in geen tijden hard geregend, toch liggen in het Siciliaanse havenstadje Porto Empedocle grote plassen water op straat. In de nabijgelegen stad Agrigento komen mensen naar een oud aquaduct met uitzicht op de beroemde Griekse tempelvallei om hun bidons en lege flessen te vullen.
Sicilië kampt met ernstige watertekorten. Dat komt doordat het Zuid-Italiaanse eiland door klimaatopwarming steeds heter en droger wordt, maar ook door gebrekkig onderhoud aan waterleidingen – geïllustreerd door de waterplassen op straat. Volgens het Italiaanse bureau voor de statistiek (Istat) verloor Sicilië in 2022 – het laatste jaar waarover cijfers gepubliceerd zijn – meer dan de helft van het leidingwater.
In grote delen van Sicilië, het grootste en meest bevolkte eiland in de Middellandse Zee, komt niet elke dag water uit de kraan. In zeker vijf van de negen provincies moeten burgers én bedrijven terugvallen op eigen waterreservoirs, die ze met een pompsysteem een paar uur lang laten vollopen op dagen dat er wél kraanwater is.
Gabriella Cucchiara (56) heeft zes waterbassins op het dak van haar horecazaak in het archeologisch park van Agrigento. Haar klanten zijn de toeristen die de Griekse tempels uit de vijfde eeuw voor Christus bezoeken. „Ik heb een eigen waterreserve van 7.000 liter, waarmee ik drie tot vier dagen vooruit kan”, zegt Cucchiara. Tijdens de zomer, als het druk en heet is, raakt ze gemiddeld één keer per week door haar watervoorraad heen.
Gabriella Cucchiara serveert koffie in haar horecazaak in het archeologisch park van Agrigento.
Grote plassen water op straat illustreren het gebrekkige onderhoud aan waterleidingen op Sicilië.
De rode tegels van haar dak zijn licht beschadigd omdat ze er zo vaak overheen klautert om de waterstand in haar bassins te controleren. „Twee jaar geleden moest ik op een drukke augustusmiddag noodgedwongen dicht. Om drie uur ’s middags zaten we zonder water. Dan kun je geen kopje koffie meer zetten.” Ze is vooral boos op de beheermaatschappij. „Zij moeten de dienstverlening verzekeren en in geval van nood een tankwagen met water sturen. Maar als je belt, kom je op een lange wachtlijst terecht.”
Italië, en Sicilië in het bijzonder, heeft vier opeenvolgende hete en droge zomers doorgemaakt, met ernstige gevolgen voor burgers, bedrijven en boeren. Vooral deze laatsten staan in de frontlinie van de klimaatverandering. Sicilië, al tijdens de Romeinse tijd de graanschuur van Rome, is belangrijk landbouwgebied.
Peppe Pasciuta (66), een man met een door het werk op het land gelooide huid, produceert sinaasappels van Ribera, een erkend Europees kwaliteitsmerk uit de provincie Agrigento. De erkenning van de sinaasappel, in 2011, leidde volgens de citrusboer tot een periode van economische bloei in de arme streek. „Maar door de droogte heeft de helft van de tweeduizend citrusbedrijven hier het nu moeilijk.” Boeren moeten rekening houden met inkomensverlies en nieuwe investeringen tegen de droogte.
Citrusboer Peppe Pasciuta op zijn droge land. Hij heeft een oud waterbassin opgekalefaterd om extra reserve te hebben.
In zijn citrusboomgaard toont Pasciuta de verschrompelde blaadjes van een sinaasappelboom. Hij moet zijn planten elke twee weken water geven, maar deze zomer kon het consortium dat het landbouwwater verdeelt slechts twee irrigatierondes garanderen. De sinaasappels lijken op limoentjes: eind augustus zijn ze drie keer kleiner dan normaal.
Vorig jaar verloor de boer 10.000 euro opbrengst, op een jaaromzet van 50.000 euro. Ook dit jaar lijden duizend van zijn 2.500 planten onder het watergebrek en vreest hij nog meer verlies. Hij heeft een oud waterbassin opgekalefaterd – prijskaartje 40.000 euro – om extra reserve te hebben. „Vroeger was de zomer een aangename periode. Maar nu is het een tijd van gepieker.”
Door de droogte groeien de Ribera-sinaasappels niet zo hard als zou moeten. De rechter sinaasappel heeft een normaal formaat, ter vergelijking.
Naast een verlaten irrigatiereservoir groeien cactusvijgen.
Het Middellandse Zeegebied is volgens klimaatwetenschappers een hotspot voor klimaatverandering. Bovendien loopt volgens de Italiaanse Nationale Onderzoekraad zo’n 70 procent van het eiland Sicilië het risico op woestijnvorming. „Boeren kunnen dat helpen voorkomen, omdat zij het land bewerken”, zegt Pasciuta, die ook landbouwkundige is. De klimaatopwarming heeft zeker invloed op het nijpende watertekort, erkent hij. „Maar verder is dit vooral een kwestie van gebrekkig onderhoud aan de watervoorzieningen en slecht beheer.”
De regering in Rome beschouwt de droogte als een nationale noodtoestand en heeft een regeringscommissaris aangesteld: Nicola Dell’Acqua – zijn achternaam heeft hij niet gestolen. „Het waterverlies terugdringen is zeker een strategische prioriteit”, erkent de regeringscommissaris in een schriftelijke reactie aan NRC. Maar de lekkages aan het distributienet herstellen zijn niet zijn bevoegdheid, voegt hij er meteen aan toe.
Dell’Acqua mag wél noodmaatregelen treffen, zoals de installatie van drie ontziltingsinstallaties op Sicilië, die water uit de Middellandse Zee halen, het ontzouten en klaar maken voor consumptie. „Een noodmaatregel die absoluut nodig is om de watervoorziening te garanderen in een zwaar aan droogte blootgesteld gebied”, zegt hij over de nieuwe ontziltingsinstallatie in Porto Empedocle.
Met eigen waterreservoirs proberen bewoners van Agrigento over genoeg water te beschikken voor de dagen dat er geen water uit de kraan komt.
Maar op het strand van Porto Empedocle zijn niet alle buurtbewoners te spreken over de nieuwe ontziltingsmachine. Door het hoge energieverbruik is ontzilt water tot viermaal duurder dan gewoon leidingwater. Die kosten worden straks doorgerekend aan de consument, vreest de lokale bevolking. Bij de ingebruikname van de nieuwe installatie, in augustus, heeft een bewonerscomité dan ook geprotesteerd.
Michele Pisani, die een parkeerplaats voor campers en twee bed and breakfasts uitbaat, is bang dat de nieuwe installatie, vlak naast een elektriciteitscentrale op het strand van Porto Empedocle, het kustlandschap ontsiert. Hij vreest ook dat de installatie de zoveelste witte olifant wordt. „De regionale overheid in Sicilië belooft de komende drie jaar de hoge energiekosten te betalen”, zegt Pisani, daarna is de kans groot dat de ontziltingsinstallatie in onbruik raakt, verwacht de toerisme-ondernemer. Hetzelfde gebeurde met de vorige installatie, die nu staat te verkrotten in de haven.
Toerisme-ondernemer Michele Pisani wijst naar de ontziltingsinstallatie in Porto Empedocle.
Ook milieuactivisten protesteren. „De noodtoestand wordt als smoes gebruikt om op een toeristische bestemming peperdure maatregelen in te voeren, en er maar geld tegenaan te smijten”, zegt Beppe Riccobene, civiel ingenieur en lid van milieubeweging Legambiente in Sicilië. De drie ontziltingsinstallaties kosten in totaal 90 miljoen euro. Volgens Riccobene zou het veel meer steek houden om het bestaande waternetwerk efficiënter te beheren en de bekende lekkages eindelijk aan te pakken.
Aan speciale fondsen en financiële noodmaatregelen ontbreekt het de regio Sicilië al jaren niet. Als armere landstreek in Europa stromen de euro’s om opeenvolgende noodtoestanden aan te pakken binnen. Kritische burgers als Pisani en Riccobene klagen dat lokale politici graag aan electorale propaganda doen door veel geld uit te geven aan zichtbare maatregelen, maar geen structurele oplossingen bieden.
Beppe Riccobene.
In 2021 ontstond nog een schandaal, toen Sicilië bij de centrale overheid in Rome 31 voorstellen had ingediend om de landbouw weerbaarder te maken tegen droogte en de effecten van de klimaatverandering. Het ging om Europees geld uit het heropbouwfonds na de coronapandemie. De Siciliaanse projectvoorstellen hadden samen een waarde van 423 miljoen euro, maar waren zo slecht geschreven dat ze stuk voor stuk werden verworpen.
Salvo Cocina is de technische verantwoordelijke voor het waterbeheer namens de landstreek Sicilië. Na een jarenlange carrière in het crisisbeheer is hij aan een van zijn laatste noodtoestanden toe, zegt hij telefonisch. De ontziltingsinstallaties zijn een noodzakelijke crisismaatregel, legt hij uit, omdat ze een minimumhoeveelheid water garanderen ondanks de klimaatopwarming. „Maar verder pakken we zeker ook de grootste lekkages aan en hebben we honderden oude putten en waterbronnen hersteld.”
Niet iedereen is te spreken over de nieuwe ontziltingsinstallatie bij het strand van Porto Empedocle; de kosten van ontzilt water zijn viermaal hoger dan gewoon leidingwater.
De verantwoordelijkheid voor het watermanagement op Sicilië is ondergebracht bij meerdere autoriteiten, waardoor de eindverantwoordelijkheid lastig te bepalen is. „Het beheer is te veel versnipperd”, erkent Cocina. In reactie op vragen van NRC wijzen de verschillende niveaus vooral naar elkaar. Zoals de nationale regeringscommissaris benadrukt dat hij alleen over de ontziltingsinstallaties gaat, stelt de waterbeheerder op Sicilië dan weer verantwoordelijk te zijn voor de grote dijken en aquaducten, die het water bezorgen aan steden en gemeenten. Die beheren, op hun beurt, in onderlinge samenwerking de watervoorziening in de steden. En de lokale waterbeheerders mopperen dat veel steden én burgers niet of nauwelijks hun waterrekening betalen.
Daarom pleit Riccobene van milieuorganisatie Legambiente voor gecentraliseerd waterbeheer op heel Sicilië, door een onafhankelijke autoriteit. „Wat kan het de consument schelen wie de verantwoordelijkheid draagt? De Siciliaan in de straat wil water uit de kraan.” In haar restaurant, dat uitkijkt op de Griekse resten in Agrigento’s Tempelvallei, sluit Gabriella Cucchiara zich daarbij aan. „Ik heb deze horecazaak al een kwarteeuw. Maar nu overweeg ik te verkopen. Ik ben het zat om te smeken om water en te moeten bedelen om een basisrecht.”
De verantwoordelijkheid voor het watermanagement op Sicilië is ondergebracht bij meerdere autoriteiten, waardoor de eindverantwoordelijkheid lastig te bepalen is.
Source: NRC