Post 65-periode Behalve het NS-station Lelystad zijn onder andere brutalistische gebouwen voorgedragen zoals het stadhuis in Terneuzen en het door Hertzberger ontworpen structuralistische kantoorgebouw van Centraal Beheer in Apeldoorn.
Nu een rijksmonument: NS-station Lelystad.
Treinreizigers met bestemming Lelystad stappen straks misschien uit op een van de eerste rijksmonumenten die na 1965 zijn gebouwd. NS-station Lelystad Centrum is, met veertien andere bouwwerken, kunstwerken of landschappen, voorgedragen als nieuw rijksmonument uit de Post 65-periode. Dat maakte de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) donderdagmiddag bekend in Hengelo, bij wooncomplex Kasbah van architect Piet Blom dat ook op de lijst staat.
De vijftien objecten zijn door de experts van RCE gekozen uit een lijst van bijna 1.500 locaties die zijn aangedragen door erfgoedverenigingen, gemeenten en deskundigen. Ook inwoners konden meedenken welke kunst- en bouwwerken met bouwjaren tussen 1965 en 1990 behouden moeten worden.
De selectie was een hele klus, zegt architectuurhistoricus Kees Somer van de RCE. „We hebben vooral gezocht naar werken die illustratief zijn voor maatschappelijke ontwikkelingen in deze periode.”
Zo staat NS-station Lelystad Centrum, met een glazen overkapping van 143 meter lang en 19 meter breed, symbool voor de komst van de twaalfde Nederlandse provincie na de drooglegging van de Flevopolder in de jaren 50 en 60. Maar ook voor de aanleg van nieuwe spoorlijnen en „een nieuw elan bij de Nederlandse Spoorwegen wat betreft architectuur in de jaren tachtig”, zegt Somer. „Het past in een rijtje gekleurde high tech stations, zoals ook Almere Centrum, Amsterdam Sloterdijk en Zaandam.”
Het brutalistische stadhuis in Terneuzen, Nederland. Foto Martijn Haan
Voor het ontwerp van die stations bedacht NS-hoofdarchitect Cees Douma destijds een vaste kleurenwaaier, schrijft de RCE op haar website. Constructieve elementen werden rood, speakers en lampen groen en de regenafvoer blauw. Zo ook bij station Lelystad Centrum, dat Douma na de oplevering in 1988 ‘Crystal Palace’ noemde.
Op de lijst staan bekende brutalistische gebouwen, zoals het stadhuis in Terneuzen en het door Herman Hertzberger ontworpen structuralistische kantoorgebouw van Centraal Beheer in Apeldoorn. Maar ook bouwwerken die „minder in het oog springen”, aldus Somer. „Buurthuis Musketon hebben we gekozen als symbool voor het buurtwerk dat opkwam in nieuwe wijken zoals de Utrechtse wijk Lunetten, waar het is gebouwd. Aan de bouw is een zeer intensief inspraakproces voorafgegaan, ook dat maakt het bijzonder. En het is nog steeds in gebruik.”
Ook de Yunus Emre Moskee in Almelo staat op de lijst. Somer: „De eerste moskee met minaret en koepel die is gebouwd in Nederland.” De Rodahal in Kerkrade en plein ‘Blauwe golven’ in Arnhem verdienen volgens de RCE ook de monumentenstatus.
De gebouwen en kunst uit de Post 65-periode komen op een leeftijd dat ze aan vernieuwing toe zijn. „Dat moet op een goede manier gebeuren. We moeten nu weten welke gebouwen we willen beschermen”, zegt Somer. Gebouwen met een monumentenstatus mogen niet worden gesloopt, vernieuwingsplannen moeten eerst worden getoetst.
Aanvankelijk was de RCE van plan twaalf objecten als eerste voor te dragen als nieuw rijksmonument. Op advies van de Raad voor Cultuur zijn daar drie objecten bijgekomen. Nu heeft elke provincie er minimaal één op de lijst staan. Watertoren ‘De witte bollen’ in Eindhoven, het landschapskunstwerk ‘Broken Circle/Spiral Hill’ bij Emmen en het Hubertushuis in Amsterdam zijn afgelopen maand nog aan de lijst voor te dragen monumenten toegevoegd.
Het kunstwerk Broken Circle/Spiral Hill van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson in Emmen. Foto Sake Elzinga
Kasbah van architect Piet Blom in Hengelo. Foto Bas Czerwinski
Het kan nog zes maanden duren voor de objecten daadwerkelijk de monumentenstatus krijgen. Eerst kunnen belanghebbenden nog zienswijzen indienen en wordt advies gevraagd aan de desbetreffende gemeente of provincie.
Volgend jaar wordt de lijst potentiële monumenten aangevuld tot maximaal 150 gebouwen, kunstwerken en landschappen. Somer: „Dat is natuurlijk bijna niks op een totaal van vier miljoen gebouwen uit deze periode.” De architectuurhistoricus hoopt dat de monumentenstatus van een kleine selectie gebouwen leidt tot meer bekendheid en waardering van de architectuur uit het Post 65-tijdperk.
Die waardering is er nu nog niet genoeg, volgens Somer. „Zo gaat het wel vaker. De negentiende eeuw werd vroeger ook verguisd als een oninteressante periode.”
• Ecokathedraal, Mildam (1965)
• Rodahal, Kerkrade (1966)
• Watertoren ‘de witte bollen’ Eindhoven (1970)
• Broken circle/Spiral hill, Emmen (1971)
• Gebouw Elektrotechniek, Delft (1972)
• Centraal Beheer, Apeldoorn (1972)
• Stadhuis, Terneuzen (1972)
• Kasbah, Hengelo (1973)
• Eemsmondgebouw, Delfzijl (1973)
• Yunus Emre Moskee, Almelo (1974)
• Blauwe Golven, Arnhem (1977)
• Emmauskerk, Nieuwegein (1977)
• Hubertushuis (Moederhuis), Amsterdam (1980)
• De Musketon, Utrecht (1984)
• Station Lelystad Centrum (1988)
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC