De NPO is te links, zo klonk lang het verwijt. Maar vooral het talkshowlandschap is inmiddels een stuk rechtser geworden. De angst binnen de publieke omroep om als te links gezien te worden, speelt mee.
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Op maandagavond noemde Jeroen Pauw, tijdens de allereerste uitzending van Pauw & De Wit, BNNVara ‘dat linkse clubhuis waar rechts Nederland van harte welkom is’. Bij hem aan tafel zaten Fleur Agema (ex-PVV), Ingrid Coenradie (ex-PVV, nu JA21) en Joost Eerdmans (voormalig Leefbaar Nederland, Lijst Pim Fortuyn, Leefbaar Rotterdam en FvD, nu JA21).
Het verwijt dat de publieke omroep te links is, is lang te horen geweest. Een uitspraak uit 2009 van Henk Hagoort, toenmalig voorzitter van de NPO, wordt nog altijd vaak opgerakeld. ‘Drie keer de Volkskrant’, zei hij, verwijzend naar de actualiteitenprogramma’s die de publieke omroep destijds uitzond.
Zappend vanaf de bank – sinds 2016 heeft hij niet meer de leiding over de NPO – ziet Hagoort dat de uitzendingen diverser zijn geworden, ook door de toetreding van omroepen als WNL. ‘Anno nu zou ik die uitspraak dan ook niet meer doen.’ De NPO van dit moment, zegt hij, is niet met één krant te vergelijken.
Volgens anderen is dat wel zo. ‘De publieke omroep [is] drie keer De Telegraaf geworden’, schreef NRC-journalist Wilfred Takken in juni in zijn tv-recensie. Zondag zei Jeroen Pauw in het AD eveneens dat de NPO nu ‘eerder drie keer De Telegraaf’ is.
Diederik Samsom ging in juni nog een stap verder. In zijn Volkskrant-column schreef hij: ‘Televisie was in Nederland wellicht ooit drie keer de Volkskrant, zoals een NPO-voorzitter eens opmerkte, maar is nu zeker vier keer De Telegraaf.’
Een wetenschappelijk verantwoorde manier om te onderzoeken of en in hoeverre de NPO is verrechtst, bestaat niet. Maar dat er iets is veranderd, is duidelijk.
Toen Hagoort zijn uitspraak deed, werden de toonaangevende praatprogramma’s van de NPO – De wereld draait door (DWDD) en Pauw & Witteman – gemaakt door de Vara, die in 2014 is gefuseerd met BNN.
De linkse signatuur van de omroep betekende overigens niet dat progressieve politici de programma’s ervan als een warm bad konden beschouwen. ‘De angst om te links te zijn speelt al jaren een grote rol in het samenstellen van de talkshows bij BNNVara’, zegt een redacteur van de omroep, ‘daarom werden linkse politici vaak extra kritisch ondervraagd.’
Presentator Matthijs van Nieuwkerk maakte het de politicus Martijn van Dam in DWDD in 2012 zo moeilijk dat diens kansen om partijleider van de PvdA te worden daarna voorgoed waren verkeken. En toen Frans Timmermans in 2014 aan tafel zat bij Pauw, uitte die scherpe kritiek op Timmermans’ emotionele toespraak over de MH17. Het duurde tien jaar voordat Timmermans weer bij Pauw te gast wilde zijn.
Niettemin hebben conservatieve stemmen gelijk als ze zeggen dat de Vara vaak een podium bood aan progressieve geluiden. De politici die tussen 2006 en 2014 het vaakst bij Pauw & Witteman aan tafel zaten, waren Alexander Pechtold (D66), Femke Halsema (GroenLinks), Wouter Bos (PvdA) en Diederik Samsom (PvdA), uitgaande van een telling van film- en televisiesite IMDB.
Inmiddels is de talkshowdominantie van de Vara, en later BNNVara, voorbij. Nadat het kabinet op 3 juni was gevallen, konden politici hun verhaal vertellen bij Goedemorgen Nederland (WNL), Goedenavond Nederland (WNL), Vier avonden op rij (Avrotros), Café Kockelmann (WNL) en WNL op zondag (WNL).
WNL omschrijft zichzelf als ‘vrolijk rechts’ en raakte in opspraak toen in 2023 en 2024 naar buiten kwam dat Bert Huisjes, de toenmalige hoofdredacteur, bij zijn journalisten aandrong op een warme behandeling voor VVD’ers. Huisjes is deze zomer opgevolgd door Kees Berghuis, die hiervoor tien jaar spindoctor was van de VVD.
Niet alleen het veranderde talkshowlandschap suggereert verrechtsing bij de NPO. Roel Maalderink, die in Plakshot graag de spot dreef met de banden tussen WNL en de VVD, kreeg van de VPRO te horen dat er na zeven seizoenen een einde komt aan zijn satirische programma.
Dit jaar maakte mediamaker en columnist Sander Schimmelpenninck samen met Jaap Reesema en Liesbeth Staats een pilot voor een programma over framing en nepnieuws, met de werktitel D.O.M. ‘De NPO is nooit echt transparant over zijn beslissingen’, zegt Schimmelpenninck, ‘maar van mensen rond het programma hoorde ik dat ze het hebben afgewezen omdat ze bang waren dat het voor het publiek te links zou zijn.’
Volgens Jurre Bosman, directeur audio en video van NPO, is dat niet het geval. ‘Met links of rechts had het niets te maken. Het programma werd toch te veel een talkshow en daar hebben we er al veel van.’ Bronnen die over het programma contact hebben gehad met de NPO zeggen dat de linkse signatuur ervan wel degelijk een rol speelde bij de afwijzing.
Op de radio verdwijnen er progressieve geluiden naar de achtergrond. De Nieuws BV (BNNVara), waar columnisten als Pieter Derks, Lisa Loeb en Marcel van Roosmalen geregeld uithalen naar rechtse politici, verdwijnt vanaf 2026 van NPO Radio 1, waar het op het middaguur wordt uitgezonden.
De indruk dat de NPO verrechtst, klopt niet, zegt Joost Oranje, genremanager journalistiek bij de NPO, na het horen van bovenstaande opsomming in een kantoor in het NPO-gebouw. ‘Hoewel het natuurlijk lastig programmeren is, met dertien verschillende omroepen, denk ik dat het aanbod in evenwicht is.’
In een hoofdredactioneel commentaar hekelt NRC afgelopen dinsdag de beslissing van de NPO om deze zomer in talkshows alleen het WNL-geluid te laten horen. De ‘meerstemmigheid ontbrak, en dat is een probleem’, schrijft de krant, die het ‘bedroevend’ noemt ‘dat de publieke omroep in de huidige ‘vertalkshowing’ van de politiek deze zomer geen verantwoordelijkheid heeft genomen’.
Oranje noemt het ‘wonderlijk’ om het hele journalistieke aanbod van de NPO te beoordelen op basis van alleen de talkshows. ‘We maken dagelijks ook onder meer Nieuwsuur en EenVandaag.’
Bovendien zijn WNL-programma’s volgens hem niet per definitie rechts. ‘Café Kockelmann is een normaal politiek programma dat weliswaar vanuit het WNL-DNA wordt gemaakt, maar waar politici van alle gezindten aanschuiven en daar ook kritisch worden geïnterviewd.’
Daar is journalist Nina Zeelen, die in 2023 en 2024 voor de programma’s van Kockelmann werkte, het niet mee eens. In de zomer van 2022 ging ze freelancen voor zijn NPO Radio 1-programma Sven op 1, later werd ze ook betrokken bij Kockelmanns tv-programma’s. ‘Sven is veruit de aardigste presentator voor wie ik ooit heb gewerkt’, zegt ze in een Amsterdams hotel. ‘Hij laat zich nooit negatief over iemand uit en is enorm begaan met alle redactieleden.’
Maar gaandeweg raakte Zeelen gefrustreerd door de volgens haar fluwelen handschoenen waarmee Kockelmann rechtse politici, en vooral VVD-leider Dilan Yesilgöz, behandelde.
Voorafgaand aan de Op1-uitzending van 10 november 2023, waarin Yesilgöz in gesprek zou gaan met ondernemers, opperde Zeelen herhaaldelijk tegen Kockelmann en zijn redactie dat hij haar kritisch moest bevragen over het VVD-standpunt over innovatiekorting, een regeling waardoor grote bedrijven miljarden minder belasting betalen.
Maar Kockelmann bracht het niet ter sprake. Met zijn medepresentator Tijs van den Brink zette hij Yesilgöz uitgebreid neer als premierskandidaat – de verkiezingen waren twee weken later.
Nog tijdens de uitzending zette de gefrustreerde Zeelen in kapitalen op de redactie-app: ‘Een Amerikaans bedrijf als Booking hoeft 9 procent minder winstbelasting te betalen dan een Nederlands mkb-bedrijf om de hoek. Vraag aan VVD: bent u voor het afbouwen van de innovatiekorting?’
Kockelmann ontkende altijd journalistiek vooringenomen te zijn, zegt Zeelen. Ondanks haar felle toon en aanhoudende kritiek bleef hij sympathiek, voegt ze daaraan toe. Andere redactieleden hadden meer moeite met haar kritiek en vroegen haar uiteindelijk niet meer naar vergaderingen te komen. ‘Door mijn gevoel van onmacht werd ik wanhopig, ik ging collega’s ook ’s nachts berichten sturen’, zegt ze. ‘Ik werd er geen leuker mens van.’ Begin 2024 besloot ze te stoppen.
Yesilgöz werd uiteindelijk geen premier, maar nam als fractievoorzitter plaats in de Tweede Kamer. Op 26 juni 2024 gaf ze haar afscheidsinterview als minister van Justitie en Veiligheid aan Sven op 1.
Dat was op een voor haar precair moment: zes dagen eerder had ze erkend dat uitspraken die ze in de zomer van 2023 had gedaan, niet klopten. Jaarlijks komen er ‘duizenden’ asielzoekers via ‘nareis op nareis’ naar Nederland, had ze gezegd. In werkelijkheid waren het er tientallen.
De ophef over de onwaarheid was enorm en Kockelmann had een half uur om de kwestie aan te kaarten. Toch deed hij dat niet, zegt Zeelen, die WNL is blijven volgen en via sociale media en haar platform Cracking the Frame verslag doet van haar bevindingen.
Kockelmann wil niet zelf reageren op het verhaal van Zeelen. Hij verwijst door naar WNL-hoofdredacteur Berghuis.
Die herkent haar kritiek niet. ‘Sven zou nooit nalaten de vinger op een zere plek te leggen’, mailt hij. ‘Uiteraard ook niet bij Dilan Yesilgöz. Denk aan zijn vraag vlak voor de vorige verkiezingen of ze onder Wilders in een kabinet wilde. Antwoord: nee. Dat heeft niet goed uitgepakt voor de VVD.’
Over het afscheidsinterview van Yesilgöz als minister: ‘Het kan goed zijn dat andere media de VVD-leider al meermaals hadden doorgezaagd over een thema als nareizigers en dat haar antwoord daarop inmiddels wel bekend was.’
In politiek Den Haag staat WNL bekend als vluchtheuvel voor VVD’ers. Onder Huisjes, hoofdredacteur tussen 2011 en 2024, werden redacteuren geïnstrueerd om het politici van die partij niet al te moeilijk te maken.
De verbazing was groot toen in mei bekend werd dat voormalig VVD’er Kees Berghuis de opvolger zou worden van Huisjes. ‘Dit wekt niet meteen de verwachting dat de omroep evenwichtiger verslag gaat doen’, zegt Sarah Sylbing, hoofdredacteur van de VPRO.
‘De aanstelling van Berghuis leidde niet tot de schijn van belangenverstrengeling, maar tot belangenverstrengeling’, zei filosoof Coen Simon op Radio 1. ‘Je neemt zo iemand aan vanwege zijn netwerk.’
‘Mijn netwerk is voor omroep WNL niet van toegevoegde waarde’, schrijft Berghuis in een mail. ‘De meeste journalisten van omroep WNL hebben allang toegang tot iedereen in mijn netwerk.’ Berghuis houdt zich ‘door de oogharen heen’ met de gasten van de talkshows van WNL. ‘Ik heb wel eens bezwaar gemaakt tegen een gast, maar nooit een politieke gast.’
De banden tussen partij en omroep lijken warm. In de hoop op nieuwe leden deelden WNL-medewerkers in juni tijdens het VVD-congres chocola uit, zo bleek uit beelden van Plakshot. Berghuis noemt het onhandig, maar onschuldig. ‘We waren daar al voor de derde keer, we zijn overigens ook bij het CDA geweest, en dat was nooit een probleem. De tijden zijn veranderd. We doen het niet meer.’
WNL zit in het bestel om het ‘vrolijk rechtse’ geluid te vertolken, maar is geen verlengstuk van de VVD, schrijft Berghuis. ‘Politici van de VVD interviewen we even kritisch als die van GroenLinks-PvdA.’
VVD’ers worden bij WNL in elk geval wel veel vaker geïnterviewd. Sinds de val van het kabinet op 3 juni is bij de WNL-talkshows 31 keer een (oud-)politicus van de VVD te gast geweest, en negen keer een van GroenLinks-PvdA, blijkt uit een telling van de Volkskrant.
Bij Sven op 1 ontving Kockelmann het afgelopen jaar 37 keer een VVD’er, 15 keer een NSC’er, 15 keer een BBB’er, 12 keer een D66’er en en 7 keer iemand van GroenLinks-PvdA. De politicus die hij in die periode het vaakst interviewde – acht keer – was Yesilgöz.
De overdaad aan VVD’ers komt volgens Berghuis doordat die partij veel prominente ministers levert, zoals Ruben Brekelmans en Eelco Heinen. Ook komt het doordat politici van GroenLinks-PvdA vaak niet op uitnodigingen ingaan, zegt hij.
Goedenavond Nederland was tot vorige week doordeweeks te zien. Sinds maandag vult Pauw & De Wit dat tijdslot. Ook dat laat zien dat de NPO niet verrechtst, zegt Oranje van de NPO. ‘BNNVara heeft weer een prominente plek op de late avond en kan daar anderhalf jaar lang progressieve journalistiek bedrijven.’
Maar met die progressieve journalistiek zal het wel meevallen. Verwacht bij Pauw & De Wit geen uitgesproken links geluid zoals dat soms te horen was bij Bar Laat, de door Pauw en Sophie Hilbrand gepresenteerde voorganger ervan.
‘Wij zitten daar niet met een agenda’, zegt Tim de Wit, de opvolger van Hilbrand. ‘Wij willen niet via die tafel ons wereldbeeld de huiskamer induwen.’ De gastenlijst van de eerste uitzending had veel weg van een statement: ook rechtse politici zijn hier welkom.
Op verzoek van de NPO zet BNNVara, ook met het oog op de verkiezingen, in op een journalistiek programma met veel aandacht voor politiek en weinig voor kunst en cultuur. De koerswissel was voor Hilbrand, en voor enkele redacteuren, een reden met het programma te stoppen. ‘De wensen voor die plek bewegen zich steeds meer af van wat ik graag doe’, schrijft Hilbrand.
‘Bar Laat is niet geworden wat we ervan hoopten’, zegt Oranje. Dat heeft ook met de geschiedenis ervan te maken, zegt hij. Het programma begon als Khalid & Sophie in de vooravond, om 7 uur, een tijdstip waarop meer ruimte is voor luchtigheid. Het bleef vasthouden aan die formule, ook toen het vorig jaar naar de late avond verhuisde.
Maar om 11 uur overwegen kijkers naar bed te gaan als het niet dwingend is, zegt een redacteur. ‘Ze blijven niet wakker voor een boek of een ander cultureel onderwerp.’
Onderwerpen die als ‘links’ kunnen worden verondersteld, zijn niet altijd populair. ‘Sommige Gaza-gesprekken scoorden heel slecht’, zegt Pauw. ‘Soms bleef er aan het einde van het gesprek minder dan de helft van de 500 duizend kijkers over.’ Voor de redactie was dat nooit reden om er dan maar geen aandacht aan te besteden, zegt hij.
Vooral Hilbrand bleef aandringen op gesprekken erover. Dat ging wel ten koste van haar kijkcijfers. De 77 uitzendingen die Hilbrand presenteerde trokken gemiddeld 465 duizend kijkers, blijkt uit een analyse van cijfers van Stichting KijkOnderzoek. Naar de 59 van Pauw – hij deed er minder omdat hij de winters in het buitenland doorbrengt – keken er 515 duizend.
De lagere kijkcijfers van Hilbrand zullen niet alleen aan haar onderwerpkeuze hebben gelegen. Op het Mediapark is ook te horen dat Pauw gewoon een betere presentator is.
Maar wat progressieve tv-makers als Hilbrand ook niet helpt, is de Hilversumse obsessie met een aantal conservatieve stemmen, zoals die van Angela de Jong, Tina Nijkamp en Johan Derksen.
Toen Hilbrands vertrek bij Bar Laat werd bekendgemaakt, zei Derksen dat ze een ‘arrogante vrouw is’ die ‘alleen weet wat er in de grachtengordel speelt’. Eerder had De Jong geschreven dat Hilbrand in een ‘parallel universum’ leeft en ‘alleen maar met zichzelf bezig is’.
Dit soort uitspraken wordt gretig verspreid op Mediacourant, een clickbaitsite waarvan de oprichter, Bob Willer, nooit naar buiten treedt. Op vragen van de Volkskrant reageert hij niet.
Onderschat de invloed van Mediacourant niet, zegt Schimmelpenninck. ‘Iedereen in Hilversum leest die stukjes, ook omdat ze leuk zijn geschreven’, zegt hij. ‘En mensen in de tv-wereld zijn, zacht uitgedrukt, geen intellectuelen. Voor hen geldt hetzelfde als voor de gemiddelde nieuwsconsument: na een tijdje ga je leugens geloven. Als je elke dag hoort dat Sophie Hilbrand vreselijk is of de NPO links, ga je dat vanzelf aannemen.’
Hilbrand noemt het jammer dat ze na vijf jaar talkshows te hebben gepresenteerd, zo’n frame op zich geplakt heeft gekregen. ‘In alle uitzendingen die ik voor de talkshow heb gedaan, was de kracht juist om met iedereen te praten en overal voor open te staan.’
Een tijd lang was Schimmelpenninck zo ongeveer wekelijks onderwerp van een stukje op Mediacourant, met koppen als ‘Eindelijk duidelijkheid over ‘smerige actie’. Schimmelpenninck: ‘Hij schreef ook artikelen over me waarin allerlei leugens stonden. Het werd lasterlijk.’
Rond 2020 was Schimmelpenninck er klaar mee. Samen met zijn jeugdvriend Jaap Reesema besloot hij toen voor hun Zelfspodcast een reeks afleveringen te maken waarin ze op zoek gingen naar Willer. ‘Uiteindelijk belandden we in de tuin van een rijtjeshuis in Almere’, zegt Schimmelpenninck. ‘Daarna heeft hij ons een bericht gestuurd of we er alsjeblieft mee op wilden houden. Zonder het uit te spreken hebben we het toen op een akkoordje gegooid. Hij heeft nooit meer iets over me geschreven.’
De dominantie van rechtse opiniemakers leidt tot een linkse kramp. ‘De ellende en agressiviteit die je over je heen krijgt als je door de Telegraaf- en SBS-hoek wordt neergezet als links, is groot’, zegt Schimmelpenninck. ‘Die moet je niet onderschatten. Ik kan me voorstellen dat je je daardoor minder makkelijk uitspreekt.’
Toen de redactie van Pauw & De Wit oud-politici vroeg of ze als duider in het programma wilden optreden, ‘was de rechterflank zo bij elkaar gebeld’, zegt een redacteur. ‘Dat geldt niet voor de linkerzijde. Renske Leijten komt, en met Sylvana Simons zijn we er inmiddels ook uit. Maar Ferd Grapperhaus, Fred Teeven en Halbe Zijlstra, dat soort witte bulldozers, die zeiden halverwege de vraag al ja.’
De NPO is, zeker in het verleden, consequent betiteld als ‘links’, onder anderen door Geert Wilders. Het frame is hardnekkig, maar klopt niet, zegt Margo Smit, ombudsman voor de Nederlandse publieke omroepen. ‘De thematiek en de sprekers in de NPO-programma’s neigden tijdens de vorige campagnes telkens licht naar rechts.’
De PVV, de grootste partij in de peilingen, speelde een belangrijke rol bij de bezuinigingen – vanaf 2027 jaarlijks zo’n 156 miljoen euro per jaar, een zevende van het totale budget – die het kabinet-Schoof de NPO heeft opgelegd. ‘Ik denk dat het niet gek is om te veronderstellen dat mensen bij de NPO bang zijn voor hun baan’, zegt Schimmelpenninck. ‘Dat ze denken: laten we maar ruimte bieden aan rechts geluid, anders worden we straks nog meer gekort.’
Als het klopt wat Schimmelpenninck zegt, heeft de tactiek van de NPO weinig opgeleverd, zegt Jurre Bosman van de NPO. ‘De PVV wil volgens het verkiezingsprogramma een woonwijk maken van het Mediapark. Maar serieus en voor de helderheid: mensen stemmen nu rechtser dan vijftien jaar geleden, dus is het logisch dat je dat geluid nu meer in onze programma’s hoort dan toen.’
Volgens Schimmelpenninck wordt er in Hilversum met jaloezie gekeken naar Vandaag Inside, een talkshow met Wilfred Genee, René van der Gijp en Johan Derksen die gemiddeld een miljoen kijkers trekt – tegenwoordig een ongekend aantal.
‘De NPO concludeert dan dat mensen blijkbaar graag naar rechtse programma’s kijken’, zegt Schimmelpenninck. ‘Maar dat is volgens mij de verkeerde conclusie. Ik denk dat het goed scoort omdat die mannen authentiek zijn. En als je een vreselijk elitaire presentator een lekker links-elitair programma laat maken, zou dat denk ik óók worden herkend als authentiek, zou het óók goed scoren. Maar goed, daar durft de NPO niet aan.’
Bosman weerspreekt dat de NPO het niet aandurft: ‘Een gratis tip voor Sander: kijk eens naar Van Roosmalen & Groenteman.’
De NPO wil zich van de commerciële omroepen onderscheiden door minder ruimte te bieden aan meningen en meer aan feiten, zegt Bosman. In dat licht moet ook de beslissing worden gezien om te stoppen met De Nieuws BV. Bosman: ‘Met EenVandaag komt op dat slot nu een klassieke actualiteitenrubriek. BNNVara krijgt in de vooravond en op vrijdagmiddag twee nieuwe programma’s.’
Dat de VPRO besloot te stoppen met Plakshot, is een direct gevolg van de bezuinigingen. De NPO stelde daar voorwaarden aan, zegt hoofdredacteur Sylbing van de VPRO. Journalistieke programma’s mochten niet worden geschrapt, net als programma’s die goed scoorden of eenmalig te zien waren. ‘Dit beperkte onze keuzemogelijkheden aanzienlijk’, zegt Sylbing. ‘En de NPO klaagde al langer over de lage lineaire kijkcijfers van Plakshot.’
Volgens Bosman is er nog volop ruimte voor progressieve satire bij de NPO. ‘Denk aan Even tot hier, Spijkers met koppen en Klikbeet.’
‘De NPO programmeert nog wel klassiek-linkse satire, maar er zijn meer smaken dan links-rechts’, zegt Sylbing. ‘De wereld is veel complexer dan dat. Juist de meerstemmigheid van ons publieke bestel komt hiermee in gevaar.’
Ze ziet in Hilversum een duidelijke ‘verrechtsing en versimpeling’. Dat is deels een gevolg van de bezuinigingen, die behalve tot angst ook tot conservatisme leiden, zegt ze. ‘Wij zoeken graag nieuwe vormen en verhalen waarbij de uitkomst minder zeker is, maar de NPO programmeert liever gekende formules, omdat ze daarbij zekerder denken te weten dat ze een succes worden.’
Misschien heeft de NPO daar gelijk in, en is er tegenwoordig minder publiek voor progressieve programma’s. ‘Want een andere reden voor de verrechtsing van de NPO’, zegt Sylbing, ‘is de verrechtsing van Nederland.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant