In vijf lange zittingen velt het Braziliaanse Hooggerechtshof tussen 2 en 12 september een oordeel over Jair Bolsonaro. De extreemrechtse oud-president wordt verdacht van het beramen van een staatsgreep. De ontknoping van een politieke thriller in vier hoofdstukken.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
1. De president die Brazilië op zijn grondvesten deed schudden (2019-2022)
Jair Messias Bolsonaro, inmiddels 70 jaar oud, regeerde van 1 januari 2019 tot 1 januari 2023. De extreemrechtse oud-militair stond daarvoor bekend als excentriek parlementslid dat graag provocerende uitspraken deed in talkshows. Bolsonaro won de verkiezingen op een golf van volkswoede over grote corruptieschandalen die vooral werden geassocieerd met de regeringen van de linkse arbeiderspartij PT (2003 tot 2016).
Eenmaal aan de macht deed de explosieve Bolsonaro het grootste land van Latijns-Amerika op zijn grondvesten schudden. Hij verzette zich tegen corona-maatregelen en liet honderdduizenden Brazilianen sterven aan wat hij een ‘griepje’ noemde. Hij schrapte milieuwetten, ontmantelde milieuorganisaties en gaf illegale mijnbouw en houtkap in het Amazonegebied ruim baan. Hij scherpte abortuswetgeving aan en vulde zijn kabinet met militairen en conservatieve christenen.
En hij opende de aanval op de Braziliaanse democratie: hij maakte van rechters politieke vijanden en schilderde het elektronische stemsysteem van Brazilië af als onbetrouwbaar. Eind 2022 werd hij nipt verslagen door de terugkerende linkse oud-president Luiz Inácio Lula da Silva.
2. Het complot tegen de machtsoverdracht (najaar 2022)
In de laatste drie maanden van 2022, tussen de verkiezingen in oktober en de machtsoverdracht op 1 januari, beraamde Bolsonaro met een groepje getrouwen uit zijn regering een plan om aan de macht te blijven. Destijds keek de wereld toe hoe de president zich na zijn verlies opsloot in de presidentiële ambtswoning en Lula weigerde te feliciteren.
Tegelijkertijd verzamelden zich in heel het land tienduizenden Bolsonaro-aanhangers voor de poorten van legerkazernes. Aangespoord door de complottheorieën van hun president over verkiezingsfraude, riepen zij het leger op tot een militaire interventie. Uiteindelijk vertrok Bolsonaro op 30 december naar de Amerikaanse staat Florida en liet verstek gaan bij de machtsoverdracht op 1 januari.
Inmiddels weten we dankzij het grootschalige onderzoek van de Federale Politie wat er zich afspeelde achter de gesloten deuren van het Alvoradapaleis in hoofdstad Brasília. Aan de hand van WhatsAppgesprekken en in beslag genomen documenten kon de politie reconstrueren hoe de president samen met het hoofd van de inlichtingendienst, de commandant van de marine, zijn voornaamste assistent en de ministers van Defensie, Justitie en Veiligheid een staatsgreep voorbereidde.
De politie stuitte onder andere op een draaiboek voor het buiten werking stellen van de rechtsstaat, de arrestatie van rechters en een militaire interventie bij het Electoraal Hof om de verkiezingsuitslag als frauduleus en ongeldig te verklaren. Tijdens een bijeenkomst op 9 december 2022 legde Bolsonaro het plan voor aan de commandanten van de marine, de luchtmacht en de landmacht. Het hoofd van de marine ging akkoord, maar zijn collega’s niet.
Tegelijkertijd beraamden de verdachten een nog gruwelijker plan: de executie van de gekozen president Lula, diens vicepresident Geraldo Alckmin en rechter Alexandre de Moraes, op dat moment voorzitter van het Electoraal Hof. Brazilië ontsnapte dat najaar op een haar na aan een staatsgreep. Ze waren er dichtbij, maar Bolsonaro en zijn handlangers ontbeerden de steun van de belangrijkste militaire leiders.
3. De volkscoup (8 januari 2023)
Op 8 januari 2023, een week na de inauguratie van president Lula, trokken duizenden Bolsonaro-aanhangers alsnog naar het Plein van de Drie Machten in Brasília en drongen met geweld het parlement, het presidentieel werkpaleis en het gebouw van het Hooggerechtshof binnen. Plots kwam de spanning die gedurende jaren was opgebouwd door complottheorieën-spuier Bolsonaro alsnog vrij.
‘8 januari’ was de aanleiding voor het grootschalige politieonderzoek dat uiteindelijk de plannen voor de staatsgreep blootlegde. De politie onthulde ook dat handlangers van Bolsonaro via chatgroepen en sociale media de Bolsonaro-aanhangers die kampeerden bij de kazernes aanspoorden tot actie.
4. Het proces tegen de oud-president (2023-2025)
Terwijl in de Verenigde Staten het Hooggerechtshof een oordeel over Donald Trump en diens rol in de Capitoolbestorming telkens uitstelde en Trump kon terugkeren aan de macht, pakte in Brazilië de rechtspraak in de afgelopen jaren door. In 2023 verbande het Electoraal Hof Bolsonaro acht jaar lang uit de politiek vanwege zijn aanvallen op de democratie. In de komende twee weken oordelen vijf rechters van het Hooggerechtshof over de vermeende criminele activiteiten van Bolsonaro.
De ex-president wordt verdacht van lidmaatschap van een gewapende criminele organisatie, een poging tot het met geweld omverwerpen van de rechtsstaat en het beramen van een staatsgreep. Opgeteld kan Bolsonaro een maximale celstraf krijgen van 43 jaar.
In de tweede week van september vindt de finale stemming plaats. Braziliaanse media verwachten dat in elk geval vier van de vijf rechters Bolsonaro schuldig zullen bevinden. Mogelijk krijgt de zaak nog een staartje als een rechter om extra tijd vraagt of de verdediging van Bolsonaro in beroep gaat tegen delen van de veroordeling.
Het oordeel staat pas vast wanneer het is uitgesproken, maar het heeft er alle schijn van dat Jair Bolsonaro, de president die de Braziliaanse democratie aan de rand van de afgrond bracht, dit najaar achter de tralies verdwijnt.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant