Het politieke midden moet zich drastisch aanpassen om een populistische machtsovername in Nederland te voorkomen. Eenvoudigere taal, emotioneler, meer confrontaties. De ervaren ex-D66-spindoctor Roy Kramer luidt de noodklok in zijn boek Waarom Wilders wel wint. ‘De democratie gaat aan kleine moraliteit ten onder.’
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
De voormalige D66-strateeg, die jarenlang als schaduw van Alexander Pechtold door Den Haag bewoog, ziet ook wel dat er ‘enige ironie’ schuilt in de boodschap van zijn boek: de ex-spindoctor van een partij met een elitair imago komt met een hartstochtelijke pleidooi tegen elitaire politiek. Toch is het volgens Roy Kramer hard nodig.
Nederland staat volgens hem op een tweesprong: het politieke midden moet dringend leren om aansprekende politiek te bedrijven voordat de populisten leren om het landsbestuur naar hun hand te zetten, met alle gevolgen voor de Nederlandse democratie, rechtsstaat en economie van dien.
Kramer, die tegenwoordig als ambtenaar betrokken is bij de leefbaarheid en veiligheid in kwetsbare stadswijken, ziet nu nog een riskante zelfgenoegzaamheid bij de gevestigde politieke partijen. ‘Het gevoel is: we gaan terug naar normaal. Geert Wilders in een kabinet, dat hebben we weer gehad, dus we kunnen lekker verder. Maar wereldwijd is de trend anders. Populisten zijn uiterst succesvol bij campagnes en daar moet een antwoord op worden gevonden.’
Het medicijn dat Kramer voorschrijft in zijn boek leidt tot ongemak in eigen kring. Een bekende uit de politiek schreef na het lezen: ‘Ik wil niet dat het waar is wat jij schrijft.’
Kramer pleit voor meer strijd, andere politieke leiders en – bovenal – minder fixatie op de inhoud, want dat de meeste kiezers hun stem bepalen op basis van een individuele, rationele afweging is volgens de D66’er ‘een liberale utopie’. ‘Ik zou ook graag willen dat iedereen verkiezingsprogramma’s bekijkt, interviews met de lijsttrekkers leest en vervolgens een weloverwogen besluit neemt. In werkelijkheid zoeken veel mensen een politicus waarmee ze zich kunnen identificeren, iemand waarvan ze denken dat die voor hun belangen vecht. Dat was vroeger al zo. Mensen stemden niet op Joop den Uyl vanwege zijn plannen, maar omdat ze erop vertrouwden dat Ome Joop voor de arbeiders opkwam.’
Veel kiezers besteden volgens u meer aandacht aan het uitkiezen van een restaurant dan aan het bepalen van hun stem. Spreekt hier een cynisch geworden spindoctor?
‘Het is goed gedocumenteerd in de VS: kiezers zijn per verkiezing maar een paar minuten met politiek bezig. Dat is de cynische waarheid. Deal with it. Veel politici van middenpartijen zijn gegrepen door de inhoud. Welke nieuwe maatregelen zijn er mogelijk tegen klimaatverandering? Wat zijn nieuwe perspectieven op de woningbouw? Dat is belangrijk, maar daarmee win je geen verkiezingen. De grote meerderheid van Nederland vindt die inhoudelijke debatten ingewikkeld en saai.
‘Hoogopgeleiden zijn zich er vaak niet van bewust dat ze een heel eigen cultuur hebben ten opzichte van de meerderheid van Nederland. Ze hebben erg de neiging om te etaleren waar ze allemaal verstand van hebben, wat ze allemaal lezen, wat ze allemaal weten. Maar ze hebben niet door dat ze daarmee ook heel veel mensen uitsluiten. Die denken: het is ontoegankelijk, ik kan het niet volgen, het zal wel niet voor mij zijn.’
Bij D66 is het u niet gelukt om dat te veranderen?
‘Met de beste bedoelingen weigeren politici van democratisch partijen om eenvoudiger te praten. Ze vinden dat neerbuigend overkomen richting kiezers en vinden het geen recht doen aan de complexiteit van de huidige samenleving. Toch blijkt uit onderzoeken dat kiezers het waarderen dat Wilders zo eenvoudig praat. Donald Trump heeft het taalgebruik van een kind uit groep 4 tot 6, afhankelijk van de meetmethode. Daar wordt lacherig over gedaan, maar 40 procent van de Amerikanen heeft moeite met moeilijke taal. In Nederland is dat ruim 30 procent.’
U schrijft dat populisten ook simpelweg boeiender zijn.
‘Politici uit het democratische midden zijn geneigd om politiek te benaderen als een soort intellectuele puzzel. Wie de beste oplossingen heeft, wint. Populisten benaderen politiek als een spannende film. Er is altijd een duidelijke tegenstander, dat vind ik goed aan hun manier van communiceren. Zo trekken ze kijkers en lezers hun verhaal in. Je raakt mensen. Roept emoties op. Kiezers gaan zich afvragen: bij wie wil ik horen?
‘Voor middenpartijen is dat ingewikkeld. Ze zijn altijd bezig met compromissen sluiten, begrip tonen, naar elkaar luisteren. Dan wordt het lastig om tijdens een campagne opeens een nietsontziende strijd te voeren met een vijand.’
Politici van die partijen hebben er volgens u ook persoonlijk geen belangen bij?
‘Goede omgangsvormen zijn in de subcultuur van hoogopgeleiden superbelangrijk. Als een politicus te fel is, te veel emoties toont, te veel opvalt, komt er push back. Zo iemand wordt daarna ook minder aantrekkelijk voor een baan buiten de politiek. Bij de populisten is dat anders. Die hebben vaak geen andere opties meer en zijn bereid om te knokken voor hun verhaal. Kiezers vinden dat aantrekkelijk.’
U vindt dat middenpolitici meer moeten polariseren.
‘Ze zijn dat verleerd. Als je naar de VVD-verkiezingsaffiches uit de jaren vijftig kijkt, zie je dat er alleen maar wordt gewaarschuwd voor het socialistische gevaar. Mijn eigen partij doorbrak vroeger bijvoorbeeld taboes door te pleiten voor meer regie over het eigen levenseinde. Dat is natuurlijk iets heel anders dan een grap over het overgewicht van Frans Timmermans, zoals Wilders deed, maar het mechanisme is hetzelfde: als er taboes in het spel zijn, wordt het spannend en trek je de aandacht.’
Heeft u bij D66 uw eigen lessen in praktijk gebracht?
‘D66 heeft geen geschiedenis als volkspartij. Dat maakt het lastig, maar in de tijd dat ik er werkte, groeiden we van 3 naar 24 zetels zonder grote traditionele achterban. We zochten de confrontatie met Wilders. Daar kwam kritiek op en natuurlijk heb ik me afgevraagd of we het juiste deden. Maar nu kun je concluderen dat het negeren van Wilders gewoon niet werkt. Het gedeeltelijke overnemen van zijn ideeën ook niet. De opkomst van populisten is een wereldwijde trend. Ze zijn heel succesvol in campagnes. Ik denk dat je dat alleen kunt bestrijden met strijd, toegankelijke taal, spannende verhalen, het doorbreken van taboes en door het rekruteren van politici die daartoe in staat zijn.’
Uw boek lijkt slecht getimed: CDA’er Henri Bontenbal scoort met een campagne over fatsoen en verbinding.
‘Daar kun je als partij natuurlijk succes mee hebben. Het spreekt hogeropgeleide kiezers aan en dat is een derde van de bevolking. Maar daarmee bezorg je de democratische krachten niet de overwinning op de populisten. Daarvoor moet je veel meer nadenken over hoe je de andere twee derde bereikt. Dat lukt niet als alle middenpartijen spreken over verbinding en samenwerken, zoals nu vaak het geval is. Een deel van de middenpartijen moet het over een andere boeg gooien.’
Vraagt u niet het onmogelijke? Partijleden zullen muiten als alles gaat draaien om eenvoudige taal en polarisatie.
‘Het zal geen peulenschil zijn. Een politicus die mijn adviezen overneemt, zal weerstand ontmoeten. Maar mensen die weerstand weten te overwinnen zijn vaak ook interessante leiders. Populisten als Trump en Wilders zijn deels verstoten door hun omgeving. Dat maakt ze aantrekkelijk, want veel kiezers voelen zich niet thuis bij de gevestigde politiek en instituten. Politici van het midden vereenzelvigen zich juist met de overheid en hun partij. Daarmee worden ze grijze muizen. Wilders is een blond roofdier.’
Heeft de VVD dat niet al geprobeerd met Dilan Yesilgöz? Zij schrikt niet terug voor polarisatie, maar een deel van haar kiezers knapt daar op af.
‘De VVD ziet misschien wel wat er moet gebeuren om populisten te verslaan, maar ze hebben moeite daar de juiste personen bij te kiezen. Er staan bijna alleen maar mensen uit de politiek en overheid op hun kieslijst. Yesilgöz is een vrouw – niet per se een plus voor potentiële VVD-kiezer – met een Turkse achternaam die ambtenaar was in Amsterdam en lid is geweest van de SP. Voor rechtse kiezers wordt het dan ingewikkeld om te zeggen: dat is mijn politicus.’
Is uw medicijn niet erger dan de kwaal? Na een campagne die bol staat van strijd wordt besturen moeilijk.
‘Er moet een veel strikter onderscheid komen tussen politiek en besturen. Voor het bestuur heb je al die kwaliteiten nodig waar middenpartijen zo warm voor lopen: inhoudelijke kennis, evenwichtige karakters. Om verkiezingen te winnen van populisten zul je op zoek moeten naar mensen die de strijd aangaan.’
Kun je dat zo strikt scheiden?
‘Ik denk het wel. Kiezers doen dat nu al. Ze kunnen veel waardering hebben voor de expertise van bepaalde bewindspersonen, maar daar laten ze niet hun stem door bepalen.’
U vindt dat middenpartijen op zoek moeten naar politici die zich gedragen als mediapersoonlijkheden.
‘Op de veilige, gebaande paden gaan we het niet redden. De belevingswereld van iemand met een mbo-opleiding moet centraal staan. Middenpartijen moeten daarvoor andersoortige mensen gaan aantrekken. Ondernemende types die risico’s durven te nemen, hun eigen weg gaan en alles op het spel willen zetten. Mijn ideaal was altijd Peter R. de Vries. Je zult op zoek moeten naar zo iemand: strijdbaar, non-conformistisch, verstandig.
‘Ik hoop dat het lukt binnen de huidige democratische partijen, maar anders kan er ook een nieuwe middenpartij komen. Daar is ruimte voor.’
Denkt u dat de titel van uw boek straks weer bewaarheid wordt?
‘Campagnes worden gedreven door incidenten en zijn daardoor onzeker, maar in de peilingen staat hij bovenaan. Het meest opvallende van de campagne tot dusver is Wilders’ cartoon met die twee vrouwen. Dat is toch weer heel knap. Met 0 euro budget en tien minuten ChatGPT is het hem gelukt om wekenlang aandacht te krijgen. Het houdt mensen bezig en er komt nog een vervolg. Hij wordt een martelaar van het vrije woord als het OM hem vervolgt en als dat niet gebeurt, is de tegenpartij boos. Dat is dan ook weer nieuws.’
U beschrijft dit zonder enige morele verontwaardiging.
‘Mensen worden daar vaak een beetje boos van. Ik vind het inhoudelijk heel onkies, daar kan de lezer gerust op zijn, maar je moet hier ook zakelijk naar kunnen kijken. Stel het morele oordeel een beetje uit om te onderzoeken wat werkt in de politiek en waarom. Hoogopgeleiden denken soms dat ze fatwa’s kunnen uitspreken. Wij vinden dat het niet deugt. Klaar. Maar een groot deel van Nederland trekt zich daar niets van aan.
‘Ik vrees weleens dat de democratie aan kleine moraliteit ten onder gaat. We zijn allemaal netjes opgevoed, gebruiken liever geen krachttermen en vinden dat grappen over overgewicht niet kunnen. Maar de realiteit is dat de meerderheid van Nederland daar misschien andere ideeën over heeft. Daar moet je iets mee.
‘De campagnes van middenpartijen lijken soms alleen maar bedoeld voor hun eigen achterban, hun schoonmoeder en Petrus aan de hemelpoort. Maar het gaat om de kiezers. De meerderheid van de kiezers moet je aan je zien te binden. Er staat nogal wat op het spel.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant