Om boetes te voorkomen, zetten boekhandels in Moskou uitgaves van ‘buitenlandse agenten’ massaal in de uitverkoop. ‘Ze vormen een verhoogd risico voor boekenzaken’, aldus de Russische Boekunie.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Het is drukker dan gewoonlijk bij Falanster, een van de betere boekhandels in Moskou. Boekenliefhebbers verdringen zich om de stapels boeken in de uitverkoop, waaronder veel werken van ‘buitenlandse agenten’. Die moeten liefst zo snel mogelijk de deur uit, want een wetswijziging die die ‘agenten’ nieuwe beperkingen oplegt, kan ook gevolgen hebben voor de boekwinkels die hun werken verkopen.
‘Niemand weet precies wat er gaat gebeuren, maar voor de zekerheid doen we ze in de uitverkoop’, zegt een medewerker van Primus Versus, een kleine boekhandel met een keur aan boeken over cultuur, religie en filosofie verderop in het centrum. ‘20 procent korting op boeken van buitenlandse agenten’, staat er bij een tafeltje met tientallen onwelgevallige titels.
Daaronder zijn werken van meer of minder bekende auteurs. Gevierde schrijvers als Ljoedmila Oelitskaja en Boris Akoenin. Priester Georgi Mitrofanov, een van de grootste kenners van Ruslands kerkgeschiedenis. Historicus Nikolai Epplee, die een belangrijk werk schreef over hoe een samenleving omgaat met een ‘ongemakkelijk verleden’ van terreur en repressie. Of filmcriticus Anton Dolin, co-auteur van een boek over Sergej Eisensteins film Ivan de Verschrikkelijke.
Niet alleen Dolins eigen boeken zijn gebrandmerkt, zelfs filmtijdschriften met een artikel van zijn naam liggen met het etiket ‘buitenlandse agent’ in de winkel. ‘18+’, staat erop, met in grote letters een tekst waarop de koper wordt gewaarschuwd dat dit boek is geschreven door een ‘buitenlandse agent’ of anderszins met hem of haar heeft te maken. De afgelopen jaren werden dit soort boeken steeds aangeboden in een speciale verpakking, soms verhuld in bruin pakpapier, en meestal op een apart schap gelegd. Nu zullen ze geheel verdwijnen uit het assortiment.
Sinds 2012 zijn in Rusland meer dan duizend personen en organisaties aangemerkt als ‘buitenlandse agent’, onder hen schrijvers, regisseurs, politici, journalisten, wetenschappers, mensenrechtenactivisten, geestelijken, advocaten en muzikanten. Aanvankelijk ging het vooral om mensen die financiering uit het buitenland zouden hebben ontvangen, tegenwoordig is het voldoende als iemand ‘onder buitenlandse invloed’ staat.
Opmerkelijk genoeg zijn niet alleen Kremlincritici het doelwit. Vorige week werd tot ieders verbazing ook politicoloog Sergej Markov tot ‘agent’ verklaard, een uitgesproken pleitbezorger van de officiële Russische lijn, die eerder meer dan eens heeft opgeroepen ‘buitenlandse agenten’ nog harder aan te pakken.
De bewegingsvrijheid van ‘buitenlandse agenten’ wordt steeds verder ingeperkt. Bij alles wat ze doen, moeten ze hun status vermelden, wie dat niet doet, wordt vervolgd. Politici kunnen zich niet verkiesbaar stellen. Auteurs die royalties ontvangen voor hun publicaties kunnen niet over dat geld beschikken zolang ze ‘buitenlandse agent’ zijn. Tot die tijd wordt het geld op een voor hen ontoegankelijke rekening gezet. De regering overweegt nu de inkomstenbelasting voor de ‘agenten’ te verhogen tot 30 procent.
Per 1 september zijn in Rusland tal van nieuwe restrictieve maatregelen ingegaan. Het is ‘buitenlandse agenten’ verboden zich bezig te houden met educatie of informatieverschaffing, een verbod dat tot dusverre alleen gold ten aanzien van minderjarigen. Dat betekent dat ze in Rusland geen lezingen mogen houden, online video’s verspreiden of kunnen publiceren.
Of boekhandels hun eerder uitgegeven boeken wel of niet mogen verkopen, is niet geheel duidelijk, maar de Russische Boekunie heeft eerder dit jaar al gewaarschuwd dat ze in dat geval in ieder geen aanspraak meer kunnen maken van gemeentelijke subsidies en ook geen boeken meer mogen leveren aan onderwijsinstellingen. ‘Boeken van buitenlandse agenten vormen een verhoogd risico’ voor boekhandels’, aldus de unie.
Eerder al zijn boekhandels bestraft voor het verkopen van onwelgevallige literatuur. Falanster kreeg in juli een boete van omgerekend ruim 8.000 euro wegens ‘propaganda van niet-traditionele relaties en geslachtsverandering’. De niet-bestaande ‘internationale beweging lhbt’ is door het Russische Hooggerechtshof aangemerkt als ‘extremistische organisatie’, en dus kan ieder boek met (vermeende) lhbti-thematiek het predicaat ‘extremistisch’ krijgen. Ook het boek Patriot van de vorig jaar in een strafkolonie omgekomen oppositieleider Aleksej Navalny is aangemerkt als ‘extremistisch’.
Vanaf 1 september is het Russen verboden op internet gericht te zoeken naar ‘extremistische’ content, ook met gebruik van een VPN-service. De boetes die erop staan, zijn vooralsnog mild, maar de reikwijdte van de wet kan later verder worden uitgebreid.
Eerder dit jaar nam het Russische parlement al een wetswijziging aan die het mogelijk maakt een hele organisatie tot ‘extremistisch’ te verklaren als zelfs maar een enkel lid is veroordeeld wegens ‘extremistische’ activiteiten. President Vladimir Poetin heeft de wetswijziging per decreet bekrachtigd.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Source: Volkskrant