Alweer is Afghanistan getroffen door een dodelijke aardbeving (situatie maandagochtend: 800 doden). Wat de beving zo verraderlijk maakt: hij kwam schijnbaar vanuit het niets.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Vraag hoogleraar plaattektoniek Douwe van Hinsbergen (Universiteit Utrecht) wat er onder de grond in Afghanistan aan de hand is, en hij zegt het als volgt: ‘Het is daar een soort glasbak. Als je er een schop tegenaan geeft, rammelt er van alles.’
Die ‘glasbak’ staat op de noordkant van de beruchte zone waar de Indiase aardplaat zich met een snelheid van ongeveer 4 tot 5 centimeter per jaar onder die van Eurazië wurmt. Vanuit de ruimte onmiddellijk te herkennen aan de Himalaya, die als een soort verwrongen glimlach op de aardbol ligt. De Himalaya is in feite een hoge golfkop, ontstaan op de branding van de botsende aardplaten.
Aan de randen van het gebied is het ‘een soort harmonica, met allemaal knikjes en oude breuken die in het geweld soms worden gereactiveerd’, zegt Van Hinsbergen. Vandaar zijn vergelijking met een glasbak: ‘Ik denk dat er een oude breuk is gesprongen.’
De boosdoener is een snipper aardkorst genaamd het ‘Kaboelblok’, dat noordwaarts in de Aziatische aardplaat wordt gedreven, ‘als een soort wig’, zegt Van Hinsbergen. ‘Grote aardbevingen in dit gebied hebben vaak hiermee te maken.’ Zoals de beving van Herat (kracht 6,3, haast 1.500 doden) van twee jaar geleden.
De beving van zondag op maandag zat overigens aan de andere kant van de ‘wig’, net iets ten oosten van het blok, nabij een oude plooi die experts kennen als de ‘Shyokhechting’.
Hoewel een aardbeving met kracht 6 niet eens zo uitzonderlijk heftig is, zat hij ondiep: maar zo’n 8 kilometer. Gevolg daarvan is een stevige beweging. ‘En de infrastructuur van Afghanistan is er niet echt op gebouwd’, zegt Van Hinsbergen. Het epicentrum van de beving lag bovendien vlak bij Jalalabad, een stad met 200.000 inwoners.
Volgens snelle berekeningen van het Amerikaanse geologiecentrum USGS, gebaseerd op eerdere bevingen, zullen er naar schatting uiteindelijk ergens tussen de honderden en tienduizend dodelijke slachtoffers te betreuren zijn. In totaal moeten ongeveer 1,2 miljoen mensen de sterkste bevingen hebben gevoeld, becijfert het centrum.
Intussen wordt het gebied in al zijn geologische ingewikkeldheid maar slecht onderzocht, vanwege zijn afgelegenheid en het in zichzelf gekeerde regime. ‘Afghanistan zit in tektonisch ontzettend actief gebied’, zegt Van Hinsbergen. ‘Maar goede monitoring hebben we er niet.’ En zonder gedetailleerd meetnetwerk, kan men ook niet uitrekenen waar ondergronds de grootste spanningen zitten.
Het is geen overdrijving om te zeggen dat ‘glasbak’ Afghanistan een van de actiefste aardbevingsgebieden ter wereld is. De huidige aardbeving is alweer de dertiende beving deze eeuw waarbij meer dan tien doden vallen. Ruwweg: elke twee jaar een dodelijke beving.
Aardbevingen waarbij duizenden doden te betreuren zijn, vinden er ook met enige regelmaat plaats. In 1998 kwamen er zo’n 6.500 mensen om het leven bij twee bevingen, kort na elkaar, in de provincie Takhar. En in 2023 werd de provincie Herat getroffen door een reeks van vier bevingen, waarvan de zwaarste een kracht had van 6,3. In totaal kwamen toen 1.480 mensen om het leven.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant