In de nacht van vrijdag op zaterdag grepen twee voorbijgangers in Diemen in toen zij zagen dat een vrouw mogelijk seksueel werd belaagd. Ze wisten de verdachte te overmeesteren en te overhandigen aan de politie: een zogenoemd burgerarrest. Wat mogen voorbijgangers in zo’n geval doen en wat niet?
is verslaggever van de Volkskrant.
De politie meldde dat de vrouw even voor vier uur zaterdagnacht op het Zilvermeeuwpad in Diemen-Zuid door een verdachte werd belaagd. Op dat moment fietsten er twee voorbijgangers langs die de situatie niet vertrouwden en besloten terug te fietsen.
Of de oplettendheid van de voorbijgangers een gevolg is van de moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude, is onduidelijk. Zeker is wel dat er na haar dood een discussie is losgebarsten over de vraag of omstanders iets kunnen doen om zedenmisdrijven te voorkomen.
Een burgerarrest zoals dit is in Nederland alleen toegestaan als een burger iemand op heterdaad betrapt bij een misdrijf of een overtreding, zegt politiewetenschapper Jaap Timmer van de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Als dat zo is ben je bevoegd om iemand zijn vrijheid te benemen. Mits je hem daarna zo snel mogelijk overhandigt aan de politie.’
Hierbij is het zaak om ‘proportioneel’ te handelen. Je mag niet meer geweld toepassen dan nodig is om iemand onder controle krijgen, zegt Jasper van der Kemp, criminoloog aan diezelfde universiteit.
‘Stevig maar niet overmatig’, is het devies. ‘Je mag niet zomaar iemand met een honkbalknuppel slaan. Of iets in verhouding staat tot de aanval, bekijken de politie en de rechter van geval tot geval.’
In het algemeen kun je als burger in Nederland vrij ver gaan, zegt Timmer. ‘De wet geeft daar alle ruimte voor. Een rechter kan aan burgers niet dezelfde eisen stellen als aan agenten die hiervoor zijn opgeleid. Dus als iemand een keer een klap te veel geeft, dan is dat gewoon het risico van de boef. Maar als je iemand doodslaat bij wijze van spreken, ja, dan ben je wel aan de beurt.’
Timmer herinnert zich een zaak tegen een ex-bokser die een inbreker betrapte. ‘De ex-bokser was bevoegd om een burgerarrest uit te voeren. Maar wat hij deed, was die vent in elkaar trimmen. Daarvan zei de rechter achteraf: punt één: het was niet nodig, want hij verzette zich niet. En twee: jij bent professioneel bokser, dus we verwachten dat jij iets weet van proportionaliteit en subsidiariteit (dat je het minst ingrijpende middel inzet om een doel te bereiken, red.) En dus werd hij veroordeeld voor mishandeling.’
Als mensen overgaan tot het straffen van iemand terwijl dat niet nodig is om controle te houden, of als ze ingrijpen terwijl er geen delict heeft plaatsgevonden, geldt dat als eigenrichting. Want alleen de rechter gaat over het uitdelen van straffen, zegt de politiewetenschapper ferm. ‘Dan ga je als burger niet over. Nooit.’
Het is in die zin dan ook opvallend dat de politie tegen AT5 heeft gezegd op zoek te zijn naar een ‘toegankelijke manier’ om de twee voorbijgangers in Diemen te bedanken, vindt criminoloog Van der Kemp. ‘In dit geval lijkt er echt een misdrijf te hebben plaatsgevonden en heeft de actie goed uitgepakt, maar het gevaar bestaat dat de politie zo het signaal geeft dat het goed is om er zelf op uit te gaan. Om die reden zegt de politie ook altijd dat je eerst 112 moet bellen en jezelf niet onnodig in gevaar moet brengen.’
Het is voor een ongetraind burger immers soms moeilijk inschatten of iemand echt belaagd wordt. ‘We willen niet dat mensen zich onveilig voelen, maar een onveilig gevoel is natuurlijk subjectief. Daarnaast weet je niet of de dader gewapend is en kan ingrijpen soms juist ook extra gevaar opleveren voor het slachtoffer.’
Omdat niet iedereen weet welke rechten je als omstander precies hebt, is het volgens Timmer zaak dat de politie openheid geeft over wat er afgelopen weekend in Diemen is gebeurd. ‘We weten natuurlijk nog niet hoe ze dat hebben gedaan en of die meneer daar ook bij beschadigd is geraakt, maar het lijkt me verstandig als de politie en het Openbaar Ministerie hier grondig onderzoek naar doen en de resultaten publiceren. Zo kunnen ze naar de samenleving uitdragen: kijk zo doe je dit op de juiste manier.’
Source: Volkskrant